Ngụy khoa học là những tuyên bố tự nhận là khoa học — dùng thuật ngữ, số đo, biểu đồ của khoa học — nhưng không chịu kiểm chứng theo cách khoa học đòi hỏi: không đưa ra dự đoán có thể sai, không so với nhóm đối chứng, giải thích được mọi kết quả và không bao giờ tự sửa. Dấu hiệu nhận biết có thể gom lại thành vài câu hỏi đơn giản, và lịch sử các học thuyết đoán người qua khuôn mặt là kho ví dụ rõ nhất cho từng câu.
Bài này cũng là bài tổng kết của danh mục. Bạn không cần là nhà khoa học để dùng bảy câu hỏi dưới đây; chúng hữu ích khi gặp quảng cáo "AI phân tích khuôn mặt biết bạn hợp nghề gì", một bài đăng về "khuôn mặt người thành đạt", hay một khoá học "đọc vị trong ba giây". Cần nói rõ ngay: đọc nhân tướng học như văn hoá, như tư liệu, không phải là ngụy khoa học. Nó chỉ trở thành ngụy khoa học khi tự nhận là phương pháp khoa học để đánh giá con người.
Ranh giới giữa khoa học và ngụy khoa học khó vạch đến đâu
Các nhà triết học gọi đây là "bài toán phân định". Nhà triết học Karl Popper, trong cuốn Logic của khám phá khoa học năm 1934 và các bài viết về sau, đưa ra tiêu chí nổi tiếng: một lý thuyết khoa học phải có khả năng bị bác bỏ, tức là phải nói trước điều gì sẽ không xảy ra nếu nó đúng. Ông lấy chiêm tinh và một số học thuyết tâm lý thời đó làm ví dụ cho những lý thuyết giải thích được mọi thứ nên không kiểm chứng được.
Tiêu chí của Popper không giải quyết hết mọi trường hợp, và các nhà triết học sau ông như Imre Lakatos đã bổ sung: điều đáng xem là một chương trình nghiên cứu có tiến bộ hay không — nó có dự đoán được điều mới không, hay chỉ liên tục vá víu để đối phó với dữ liệu trái chiều. Một chương trình chỉ biết vá là đang thoái hoá.
Với người đọc phổ thông, không cần đi sâu tranh luận triết học. Điều có ích là: ranh giới không phải lúc nào cũng sắc nét, nhưng có những dấu hiệu lặp đi lặp lại đủ rõ để nhận ra. Lịch sử xem tướng đoán người cho ta những dấu hiệu đó dưới dạng câu chuyện có thật, dễ nhớ hơn mọi định nghĩa.
Bảy câu hỏi và ví dụ từ lịch sử
Mỗi câu hỏi dưới đây đi kèm một ví dụ đã gặp trong các bài trước của danh mục. Bạn có thể dùng chúng như một danh mục kiểm tra.
| Câu hỏi tự kiểm | Ví dụ từ lịch sử | Tín hiệu đáng lo |
|---|---|---|
| 1. Có so với nhóm đối chứng không? | Lombroso đo tù nhân mà không so đúng cách với người không phạm tội; Goring so sánh và thuyết sụp đổ | Chỉ có các ca "khớp", không có nhóm so sánh |
| 2. Tuyên bố có thể sai không? | Gall giải thích mọi đầu không khớp bằng "cơ quan khác bù lại" | Kết quả nào cũng được giải thích là đúng |
| 3. Người đánh giá có biết trước đáp án không? | Nhà xem sọ biết trước ai là tù nhân, ai là thiên tài | Không có kiểm chứng mù |
| 4. Kết quả có được nhóm độc lập lặp lại không? | Nghiên cứu năm 2018 kiểm tra lại thuyết sọ não bằng dữ liệu lớn và không thấy liên hệ | Chỉ người khởi xướng và học trò thấy được hiệu ứng |
| 5. Thứ được đo có liên quan thật tới điều được kết luận không? | Morton đo dung tích sọ khá chính xác nhưng kết luận về trí tuệ là vô căn cứ | Số đo chính xác, suy diễn nhảy cóc |
| 6. Có giải thích khác đơn giản hơn không? | Mô hình "đoán tội phạm" năm 2016 có thể chỉ học khác biệt về nguồn ảnh | Bỏ qua các yếu tố gây nhiễu hiển nhiên |
| 7. Ai hưởng lợi và ai chịu thiệt? | Ưu sinh học dùng số đo ngoại hình để quyết định ai được sinh con | Kết luận trùng khớp với lợi ích hoặc định kiến của người làm ra |
Không câu hỏi nào đủ để kết luận một mình. Một nghiên cứu thật cũng có thể chưa được lặp lại vì còn mới. Nhưng khi một tuyên bố trượt từ ba câu trở lên, bạn có lý do chính đáng để nghi ngờ nghiêm túc.
Những chiêu làm ngụy khoa học trông giống khoa học
Mượn thuật ngữ. Thế kỷ 19 nói "tiến hoá", "thoái hoá"; nay nói "thuật toán", "học sâu", "điểm mốc khuôn mặt", "phân tích sinh trắc". Thuật ngữ đúng không làm cho kết luận đúng.
Con số chính xác đến chữ số thập phân. Một ứng dụng báo "chỉ số lãnh đạo 87,3%" tạo cảm giác đo đạc tinh vi, trong khi không ai biết con số đó được tính từ đâu và so với cái gì.
Dựa vào uy tín người nói. Lavater là mục sư được kính trọng, Gall là nhà giải phẫu giỏi. Uy tín ở một lĩnh vực không phải bằng chứng cho tuyên bố ở lĩnh vực khác.
Lời chứng thực thay cho dữ liệu. "Hàng nghìn người đã thấy đúng" là kiểu bằng chứng mà mọi phương pháp xem đoán đều có, vì người ta nhớ lần đúng và quên lần sai. Cơ chế tâm lý chung của việc này được trang AI Bói Toán bàn kỹ.
Né phản biện bằng cách tấn công người phản biện. Khi bị hỏi bằng chứng, người bảo vệ ngụy khoa học thường nói người hỏi "không hiểu", "đầu óc hẹp", thay vì đưa ra dữ liệu.
Áp dụng vào một tình huống thường gặp
Ví dụ giả định: một bài quảng cáo trên mạng mời bạn tải ảnh để "AI phân tích khuôn mặt, biết bạn hợp nghề gì, có tố chất lãnh đạo không". Bạn có thể làm như sau:
- Đọc kỹ xem họ có nói kết quả được kiểm chứng thế nào không. Nếu chỉ có lời chứng thực của người dùng, đó là dấu hiệu đầu tiên.
- Tìm xem có nghiên cứu độc lập nào, ở tạp chí có bình duyệt, cho thấy nét mặt dự đoán được sự phù hợp nghề nghiệp không. Theo hiểu biết hiện nay, không có bằng chứng vững cho điều đó.
- Thử phép kiểm đơn giản: tải hai ảnh của chính bạn chụp khác ánh sáng, khác biểu cảm. Nếu kết quả khác nhau, công cụ đang đọc bức ảnh, không đọc con người.
- Hỏi ảnh của bạn sẽ được lưu ở đâu, dùng vào việc gì, có bị bán hay dùng huấn luyện mô hình không. Nếu không rõ, đừng tải lên, và tuyệt đối không tải ảnh của con cái hay người khác.
- Nếu bạn vẫn muốn thử cho vui, hãy che thông tin cá nhân, bỏ dữ liệu vị trí trong ảnh, và coi kết quả như một trò chơi chứ không đưa vào quyết định chọn nghề, tuyển người hay đánh giá ai.
Năm bước này mất chưa đến mười phút, nhưng giúp bạn tránh được cả hai cái hại: tin vào một kết luận vô căn cứ và trao đi dữ liệu sinh trắc của mình.
Văn hoá, giải trí và ngụy khoa học: ba thứ khác nhau
Một hiểu lầm hay gặp là nghĩ rằng ai phê phán ngụy khoa học thì cũng coi thường văn hoá dân gian. Không phải vậy. Sách tướng cổ, thành ngữ về tướng mạo, tranh vẽ khuôn mặt trong sách xưa là tư liệu quý để hiểu người xưa nghĩ gì về con người, đạo đức, số phận. Đọc chúng như văn hoá là một việc đáng làm, và trang có nhiều danh mục dành cho việc đó.
Giải trí cũng vậy: xem tướng, xem lá số trong dịp Tết, đọc cho vui với bạn bè không có gì sai khi mọi người đều hiểu đó là trò chơi. Nếu bạn thích, có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học (aihuyenhoc.com) như một cách tìm hiểu văn hoá.
Ranh giới bị vượt qua khi một trong hai điều xảy ra: tuyên bố tự nhận là khoa học, có đo đạc chính xác, có thuật toán, để được tin hơn mức đáng tin; hoặc kết luận được dùng để quyết định về người thật — tuyển dụng, cưới hỏi, cho vay, nghi ngờ. Bảy câu hỏi ở trên là công cụ cho đúng hai tình huống này.
Ba tình huống để tập dùng bảy câu hỏi
Ví dụ giả định dưới đây giúp bạn luyện phản xạ. Thử tự trả lời trước khi đọc gợi ý.
- Một bài đăng nói "khuôn mặt của các doanh nhân thành đạt có chung năm nét". Gợi ý: có nhóm đối chứng không — những người có năm nét đó mà không thành đạt ở đâu? Ảnh lấy từ đâu, có phải ảnh chân dung chuyên nghiệp đã qua chỉnh sửa không?
- Một khoá học hứa "đọc vị đối tác qua khuôn mặt trong ba giây". Gợi ý: người dạy có kiểm chứng mù không, tức là đoán người lạ rồi so với thông tin độc lập? Ai hưởng lợi từ việc bạn tin, và bạn sẽ đối xử ra sao với đối tác bị "đọc" sai?
- Một ứng dụng báo "độ chính xác 95% theo nghiên cứu". Gợi ý: nghiên cứu nào, ai làm, đăng ở đâu, đã có nhóm độc lập lặp lại chưa? Độ chính xác đo theo cách nào, trên tập ảnh nào, và có ý nghĩa gì với một người cụ thể?
Sau vài lần luyện, bạn sẽ thấy các câu hỏi bật ra gần như tự động. Đó chính là mục tiêu: không phải ghi nhớ một danh sách, mà có thói quen đặt câu hỏi đúng lúc.
Vì sao bài học này quan trọng hơn ở thời AI
Nhìn lại toàn bộ lịch sử trong danh mục, có thể thấy mỗi thời đại đều có một công cụ mới làm ý tưởng cũ trông mới: hình vẽ thời della Porta, bóng nghiêng thời Lavater, thước đo sọ thời Gall và Morton, ảnh chụp thời Galton và Lombroso, mạng nơ-ron thời nay. Công cụ ngày càng mạnh, còn câu hỏi bên trong — khuôn mặt có nói lên con người không — vẫn chưa có câu trả lời khẳng định nào đứng vững.
Khác biệt của thời AI là tốc độ và quy mô. Một học thuyết sai thế kỷ 19 cần hàng chục năm để lan khắp châu Âu; một ứng dụng hôm nay có thể đến tay hàng triệu người Việt trong một tuần, và mỗi người tải lên một bức ảnh khuôn mặt. Vì thế, khả năng tự đặt vài câu hỏi đúng lúc trở thành một kỹ năng sống, không chỉ là kiến thức hàn lâm.
Nếu chỉ nhớ một điều từ danh mục này, hãy nhớ câu hỏi đầu tiên mà mọi nhà phê bình ngụy khoa học đều đặt ra: so với cái gì? Một tuyên bố về khuôn mặt mà không trả lời được câu đó thì, dù được trình bày đẹp đến đâu, vẫn chưa phải là khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Tiêu chí khả bác của Popper có được mọi nhà khoa học chấp nhận không?
Không hoàn toàn. Nhiều nhà triết học khoa học cho rằng tiêu chí này hữu ích nhưng chưa đủ, vì khoa học thật cũng có lúc giữ lý thuyết trước dữ liệu trái chiều để chờ kiểm tra thêm. Dù vậy, khả năng bị bác bỏ vẫn là một câu hỏi tự kiểm rất tốt cho người đọc phổ thông.
Một nghiên cứu được đăng trên tạp chí có bình duyệt thì có chắc đúng không?
Không chắc. Bình duyệt giúp lọc bớt lỗi rõ ràng nhưng không bảo đảm kết quả đúng; nhiều kết quả từng đăng về sau không lặp lại được. Kết quả đáng tin hơn khi được nhiều nhóm độc lập lặp lại với phương pháp khác nhau.
Có phải mọi điều chưa được khoa học chứng minh đều là ngụy khoa học?
Không. Có những câu hỏi khoa học chưa trả lời được, và có những lĩnh vực như văn hoá, nghệ thuật, đạo đức không cần tự nhận là khoa học. Ngụy khoa học là khi một tuyên bố mượn uy tín của khoa học mà không chịu kiểm chứng theo chuẩn của khoa học.
Làm sao nói chuyện với người thân tin vào xem tướng mà không gây căng thẳng?
Thay vì bảo họ sai, bạn có thể kể chuyện lịch sử, như việc chính các nhà khoa học từng tin vào đo sọ rồi tự kiểm chứng và thấy sai. Tôn trọng niềm vui văn hoá của họ, chỉ nhẹ nhàng đề nghị không dùng tướng để đánh giá người cụ thể như con dâu, nhân viên, người vay tiền.
Vì sao ngụy khoa học về khuôn mặt hấp dẫn hơn nhiều loại khác?
Vì ai cũng tự nhiên đánh giá người khác qua khuôn mặt trong khoảnh khắc đầu tiên, nên một học thuyết nói rằng cảm giác ấy là đúng sẽ rất dễ được đón nhận. Nó xác nhận điều ta vốn tin, thay vì yêu cầu ta suy nghĩ lại.
Ngoài bảy câu hỏi, có nguồn nào giúp rèn tư duy phản biện không?
Bạn có thể đọc các sách phổ biến khoa học về tư duy phản biện và phương pháp khoa học, chẳng hạn bộ công cụ nhận biết lập luận sai mà nhà thiên văn Carl Sagan trình bày trong cuốn Thế giới bị quỷ ám. Quan trọng hơn sách là thói quen hỏi "so với cái gì" trước mọi tuyên bố.