Khuôn mặt theo ngũ hành là cách sách tướng cổ xếp người thành năm "hình" dựa vào dáng mặt, vóc người và sắc da: kim hình mặt vuông, mộc hình mặt dài và gầy, thuỷ hình mặt tròn và đầy, hoả hình trên nhọn dưới rộng, thổ hình dày và nặng. Mỗi hình mượn đặc tính của một hành trong tự nhiên: kim loại vuông cứng, cây thẳng cao, nước tròn đầy, ngọn lửa nhọn đầu, đất dày dặn.
Cách phân loại này không bắt đầu từ tướng học. Nó có tiền thân trong y thư Linh Khu với chương chia người thành hai mươi lăm loại theo ngũ hành. Bài này trình bày năm hình như tư liệu, giải thích cách sách luận "hình" với "sắc", và đặt nó cạnh những phép phân loại người theo vóc dáng từng có ở phương Tây, để thấy vì sao mọi cố gắng đọc tính cách từ hình thể đều gặp chung một vấn đề.
Năm hình theo ngũ hành trong sách tướng
Mô tả dưới đây gom từ cách trình bày phổ biến trong các bản tướng pháp. Cột cuối cho thấy hình ảnh tự nhiên mà mỗi hình mượn, vì đó là chìa khoá để hiểu logic của cả hệ thống.
| Hình | Dáng mặt và vóc theo sách | Sắc da sách gắn với | Hình ảnh tự nhiên được mượn |
|---|---|---|---|
| Kim | Mặt vuông, góc hàm rõ, xương chắc, vóc vừa | Trắng | Kim loại đúc vuông, cứng, sáng |
| Mộc | Mặt dài, gầy, người cao thẳng | Xanh | Thân cây thẳng, vươn lên |
| Thuỷ | Mặt tròn, đầy đặn, người mập mạp | Đen sẫm | Nước tròn đầy, mềm, chảy |
| Hoả | Phần trên nhọn, phần dưới rộng, nét sắc | Đỏ | Ngọn lửa nhọn đầu, bùng lên |
| Thổ | Mặt dày, to, đầy thịt, người chắc nặng | Vàng | Đất dày, nặng, vững |
Năm màu sắc ứng với năm hành là bộ màu quen thuộc trong học thuyết ngũ hành: kim trắng, mộc xanh, thuỷ đen, hoả đỏ, thổ vàng. Khi đặt sắc da người vào bộ màu này, sách buộc phải dùng chữ rất rộng: "trắng", "đen", "vàng" ở đây là những sắc thái nhẹ trên nền da, không phải màu thật. Điều đó làm việc phân loại phụ thuộc rất nhiều vào mắt người nhìn và ánh sáng lúc nhìn.
Gốc từ y thư: hai mươi lăm loại người trong Linh Khu
Trong Linh Khu, phần thứ hai của bộ Hoàng Đế Nội Kinh, có chương "Âm dương nhị thập ngũ nhân" chia con người thành năm loại lớn theo ngũ hành, mỗi loại lại chia thành năm, tổng cộng hai mươi lăm loại. Mỗi loại được mô tả bằng màu da, hình đầu mặt, vai lưng, tay chân, kèm theo xu hướng tính khí và khả năng chịu đựng các mùa trong năm. Mục đích của y thư là gợi ý cách chăm sóc, điều trị theo thể tạng, theo lý thuyết y học thời đó.
Tướng học tiếp nhận khung này và chuyển trọng tâm từ sức khoẻ sang vận trình. Cùng năm hình ấy, y thư hỏi "người này dễ mắc chứng gì, chịu mùa nào kém", còn sách tướng hỏi "người này hợp việc gì, thịnh lúc nào". Sự chuyển đổi này thường xảy ra giữa các bộ môn cổ: một khung phân loại ra đời cho một mục đích, rồi được mượn sang mục đích khác mà không ai kiểm lại xem nó có còn đúng hay không.
Với người đọc hôm nay, điều đáng chú ý là ngay trong y học cổ truyền, phân loại thể tạng là một khung lý thuyết của thời đại, không phải chẩn đoán. Muốn biết sức khoẻ của mình, bạn cần bác sĩ khám và xét nghiệm, không phải xếp mình vào một hành.
Hình và sắc: sách luận tương sinh, tương khắc ra sao
Sách tướng không chỉ xếp hình mà còn xem hình có "hợp" với sắc không. Theo học thuyết ngũ hành, mỗi hành sinh ra một hành và khắc một hành: kim sinh thuỷ, thuỷ sinh mộc, mộc sinh hoả, hoả sinh thổ, thổ sinh kim; kim khắc mộc, mộc khắc thổ, thổ khắc thuỷ, thuỷ khắc hoả, hoả khắc kim. Sách áp quy tắc này lên khuôn mặt: một người kim hình mà sắc da trắng, tức đúng màu của kim, được coi là hợp; nếu sắc da lại hồng đỏ, tức màu của hoả, hành khắc kim, thì bị coi là không hợp.
Cách lập luận này cho thấy rõ hệ thống được suy ra từ lý thuyết, không phải từ quan sát. Sắc da đỏ có thể do vừa đi nắng, vừa uống rượu, vừa tập thể dục, do cảm lạnh hay do ngại ngùng. Một người có thể "hợp hình" buổi sáng và "khắc hình" buổi chiều cùng ngày. Nếu sắc da là thứ quyết định vận trình, thì vận trình cũng phải đổi theo bữa ăn và thời tiết.
Sách còn bàn tới "kiêm hình", khi một người mang dáng của hai hành, ví dụ mặt vuông mà người cao gầy, tức vừa kim vừa mộc. Vì kim khắc mộc, sách lại có thêm lớp luận giải. Với mỗi lớp như vậy, hệ thống trở nên linh hoạt hơn, và cũng vì thế mà gần như mọi khuôn mặt đều có thể được giải thích theo hướng nào cũng được.
Vì sao gần như không ai "thuần" một hành
Khuôn mặt là tổ hợp, không phải hình học. Một khuôn mặt có trán rộng, hàm hẹp, gò má cao, cằm tròn cùng lúc. Chọn nét nào làm "chủ" là việc của người nhìn, và hai người nhìn dễ chọn khác nhau.
Cân nặng đổi hình. Tăng cân làm mặt tròn đầy hơn, giảm cân làm mặt dài và góc cạnh hơn. Cùng một người có thể đi từ "thuỷ" sang "mộc" sau vài tháng ăn kiêng.
Tuổi tác đổi hình. Trẻ nhỏ hầu như đều mặt tròn; tới tuổi dậy thì, hàm và mũi phát triển làm mặt dài và rõ góc hơn; về già, mô mềm chảy xuống làm phần dưới mặt rộng ra.
Kiểu tóc và góc chụp đổi hình. Tóc mái làm mặt ngắn, tóc búi cao làm mặt dài; chụp từ trên xuống làm cằm nhọn. Ảnh trên điện thoại không cho bạn biết hình dạng thật.
Ánh sáng đổi sắc. Đèn vàng, đèn trắng, nắng sớm, nắng trưa cho ra những sắc da khác hẳn nhau. Phân loại theo sắc vì vậy gần như không lặp lại được.
Phương Tây cũng từng phân loại người theo vóc dáng
Ý tưởng đọc tính khí từ hình thể không riêng gì phương Đông. Y học Hy Lạp cổ với Hippocrates và về sau là Galen đưa ra thuyết bốn thể dịch, từ đó sinh ra bốn khí chất được nhắc tới hàng nghìn năm: hăng hái, nóng nảy, ưu sầu, điềm tĩnh, kèm những mô tả về dáng người và sắc da tương ứng. Thuyết thể dịch đã bị y học hiện đại bỏ, nhưng các từ chỉ khí chất vẫn còn trong ngôn ngữ thường ngày.
Đầu thế kỷ hai mươi, bác sĩ tâm thần người Đức Ernst Kretschmer xuất bản cuốn "Thể hình và tính cách" năm 1921, cho rằng người dáng béo thấp, dáng gầy cao và dáng lực lưỡng có xu hướng tính khí khác nhau. Đến thập niên 1940, nhà tâm lý học người Mỹ William Sheldon phát triển hệ thống "somatotype" với ba loại thể hình và gắn mỗi loại với một kiểu tính cách. Cả hai hệ thống từng rất nổi tiếng, rồi bị giới khoa học phê phán nặng vì phương pháp lỏng lẻo, mẫu nghiên cứu thiên lệch và những liên hệ không lặp lại được khi kiểm tra kỹ.
Điểm chung giữa năm hình ngũ hành, bốn khí chất và các thể hình của Kretschmer, Sheldon là rất đáng suy nghĩ: những người thông minh ở nhiều nền văn hoá đều bị cuốn vào ý tưởng rằng hình dáng bên ngoài phản ánh tính khí bên trong. Ý tưởng đó trực quan, dễ hiểu, dễ kể. Nhưng mỗi lần được đem ra kiểm chứng nghiêm túc, nó đều không đứng vững.
Phép thử nhỏ: xếp hình cho cùng một người qua nhiều bức ảnh
Nếu bạn muốn tự thấy vì sao phân loại ngũ hành khó lặp lại, có thể làm phép thử dưới đây với ảnh của chính mình. Không dùng ảnh người khác khi chưa được đồng ý.
- Chọn năm bức ảnh chân dung của bạn chụp ở những thời điểm khác nhau: một ảnh thời học sinh, một ảnh lúc nặng cân nhất, một ảnh lúc gầy nhất, một ảnh chụp dưới đèn vàng, một ảnh chụp ngoài nắng.
- Cắt mỗi ảnh chỉ còn khuôn mặt, xoá ngày tháng và bối cảnh để người nhìn không đoán được thời điểm.
- Nhờ hai hoặc ba người thân, mỗi người tự xếp từng ảnh vào một trong năm hình theo bảng mô tả ở đầu bài, không bàn với nhau.
- Ghi kết quả vào một bảng: mỗi hàng là một ảnh, mỗi cột là một người xếp.
- Đếm xem có bao nhiêu ảnh được mọi người xếp cùng một hình, và có bao nhiêu lần cùng một người bị xếp vào hai, ba hình khác nhau qua các ảnh.
Kết quả thường gặp là các ảnh của cùng một người bị xếp vào nhiều hình khác nhau, và những người xếp không thống nhất với nhau ở phần lớn các ảnh. Đây là ví dụ giả định về cách làm, không phải một nghiên cứu; nhưng nó đủ để bạn thấy một hệ phân loại không lặp lại được trên cùng một người thì không thể dùng để nói điều gì về người đó.
Ngũ hành khuôn mặt trong đời sống hôm nay
Ngày nay, từ "mặt kim", "mặt thuỷ" hay đi kèm hai loại nội dung trên mạng: tư vấn làm đẹp và bán vật phẩm. Vài điều giúp bạn phân biệt:
- Chọn kiểu tóc, gọng kính, cách trang điểm theo dáng mặt tròn, vuông, dài là chuyện thẩm mỹ thuần tuý. Bạn không cần ngũ hành để làm việc đó; chỉ cần soi gương và thử.
- Lời khuyên kiểu "mặt bạn thuộc mộc, khuyết kim, nên đeo trang sức kim loại để bổ vận" là quảng cáo vật phẩm khoác áo tướng học.
- Không dùng hình ngũ hành để đoán tính cách người yêu, đồng nghiệp hay ứng viên. Đây là định kiến ngoại hình, có thể dẫn tới đối xử bất công.
- Không nói với trẻ em rằng mặt các em thuộc hành nào nên "hợp" hay "khắc" với ai. Trẻ đang lớn, khuôn mặt còn thay đổi rất nhiều.
- Muốn tìm hiểu ngũ hành như một hệ tư tưởng, bạn có thể đọc về nó trong lịch sử triết học và y học Đông Á, nơi nó có bối cảnh đầy đủ hơn nhiều so với một bức ảnh khuôn mặt.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mặt mình thuộc hành nào?
Theo sách, bạn xem dáng mặt vuông, dài, tròn, nhọn trên hay dày nặng, rồi xem sắc da. Trên thực tế, hầu hết khuôn mặt là tổ hợp nhiều dáng và thay đổi theo cân nặng, tuổi, ánh sáng, nên kết quả phụ thuộc nhiều vào người nhìn. Nên coi đây là trò tìm hiểu văn hoá, không phải phép đo.
Mặt tròn có phải luôn là thuỷ hình không?
Không hẳn. Sách còn xét vóc người, sắc da, độ dày của thịt và xương. Một khuôn mặt tròn nhưng người cao gầy có thể bị xếp vào kiêm hình. Ngay trong hệ thống của sách, dáng mặt chỉ là một trong nhiều yếu tố.
Ngũ hành khuôn mặt có liên quan tới mệnh theo năm sinh không?
Hai thứ khác nhau. Mệnh theo năm sinh tính từ can chi năm sinh, còn hình ngũ hành của khuôn mặt dựa vào dáng mặt. Một người có thể sinh năm mệnh thuỷ mà mặt được xếp vào kim hình. Sách tướng và các bộ môn tính theo năm sinh là hai hệ thống riêng dù dùng chung ngũ hành.
Thuyết thể hình của Sheldon còn được dùng không?
Ba từ ectomorph, mesomorph, endomorph vẫn hay xuất hiện trong giới tập thể hình để nói về vóc dáng, nhưng phần gắn thể hình với tính cách đã bị giới tâm lý học bác bỏ. Ngay cả việc dùng ba loại này để thiết kế chế độ tập cũng chỉ là cách nói gần đúng.
Đông y hiện nay có còn phân loại người theo ngũ hành?
Lý thuyết ngũ hành vẫn được giảng dạy như một phần nền tảng lý luận của y học cổ truyền, và một số thầy thuốc vẫn dùng khái niệm thể tạng khi tư vấn. Dù vậy, chẩn đoán bệnh cần khám và xét nghiệm. Bạn không nên tự xếp mình vào một hành rồi tự điều chỉnh ăn uống hay thuốc men.
Vì sao các hệ phân loại người theo dáng vẻ vẫn còn phổ biến?
Chúng đơn giản, dễ nhớ và cho cảm giác hiểu người khác nhanh. Con người cũng có xu hướng nhớ những lần đoán trúng và quên những lần đoán sai. Sự phổ biến của một hệ thống không chứng minh nó đúng, chỉ chứng minh nó dễ kể.