Truyện cổ tích Việt Nam dùng ngoại hình nhân vật theo hai chiều khác nhau: có truyện như Sọ Dừa dạy rằng vẻ ngoài kỳ dị có thể giấu một con người tài giỏi, tử tế; có truyện như Tấm Cám lại để nhân vật tốt vừa đẹp người vừa đẹp nết. Ở nhiều truyện khác như Thạch Sanh, ngoại hình gần như không được tả; người nghe phân biệt thiện ác hoàn toàn qua việc làm.
Đọc các truyện cổ tích dưới góc tướng mạo giúp ta thấy dân gian Việt nghĩ gì về vẻ ngoài, và cũng giúp cha mẹ, thầy cô kể chuyện cho trẻ một cách tỉnh táo hơn. Bài này đi qua từng truyện quen thuộc, chỉ ra thông điệp về ngoại hình trong mỗi truyện, rồi gợi ý cách trò chuyện với trẻ sau khi kể để câu chuyện không vô tình dạy trẻ rằng người đẹp là người tốt.
Sọ Dừa: lớp vỏ kỳ dị và người tài bên trong
Sọ Dừa là truyện tiêu biểu nhất cho kiểu nhân vật "xấu ngoài tốt trong". Cậu bé sinh ra không có chân tay, tròn như cái sọ dừa, bị nhiều người coi thường. Thế nhưng cậu chăn đàn dê của phú ông rất giỏi, và cô con gái út hiền lành của phú ông là người duy nhất nhận ra phẩm chất thật của cậu, đối xử tử tế với cậu. Hai cô chị chỉ thấy cái vỏ nên khinh rẻ.
Truyện kể rằng Sọ Dừa thật ra là một chàng trai khôi ngô, chỉ khoác lớp vỏ kỳ dị. Sau khi cưới cô út, chàng bỏ lốt, học hành, đỗ trạng nguyên và đi sứ. Hai cô chị ghen tức hãm hại em, nhưng nhờ những vật chồng dặn mang theo, cô út thoát nạn. Kết truyện, người tốt được đoàn tụ, kẻ ghen ghét phải bỏ đi.
Thông điệp chính của truyện rõ ràng: đừng đánh giá con người qua vẻ ngoài, người biết nhìn sâu sẽ được đền đáp. Tuy vậy, có một chi tiết đáng bàn: phần thưởng cho Sọ Dừa và cô út lại đến kèm việc chàng trở nên khôi ngô. Truyện vừa dạy đừng trọng vẻ ngoài, vừa ngầm cho rằng người tốt rốt cuộc sẽ đẹp. Đây là chỗ thú vị để bàn với học sinh lớn: kết thúc ấy phản ánh mong ước của người xưa, và nó cũng cho thấy chuẩn nhan sắc vẫn có sức nặng ngay trong một câu chuyện chống lại chuẩn đó.
Tấm Cám: khi người tốt cũng là người đẹp
Trong Tấm Cám, Tấm là cô gái hiền lành, chăm chỉ, chịu thương chịu khó, và cũng là người được tả đẹp đến mức nhà vua chọn làm vợ sau khi chiếc giày vừa chân. Cám và mẹ kế là hai nhân vật độc ác, ganh ghét. Ở truyện này, cái đẹp và cái tốt đi cùng nhau, cái ác gắn với lòng đố kỵ.
Kiểu cấu trúc này rất phổ biến trong cổ tích thế giới. Truyện Cô bé Lọ Lem của châu Âu có nhiều điểm tương đồng với Tấm Cám, từ người mẹ kế, chị em cùng cha khác mẹ đến chiếc giày làm tín vật. Trong các truyện cùng kiểu, nhân vật chính diện thường được tả đẹp, như một cách để người nghe dễ yêu mến.
Khi kể cho trẻ, điều cần để ý là trẻ dễ rút ra kết luận "người đẹp là người tốt, người xấu là người ác". Kết luận đó không có trong ý định của truyện, vốn tập trung vào lòng tốt và sự kiên trì của Tấm. Cha mẹ có thể nhấn vào những việc Tấm làm, như chăm chỉ bắt tép, chăm sóc con cá bống, tha thứ nhiều lần, hơn là nhấn vào chuyện Tấm đẹp. Cám độc ác vì những việc Cám làm, chứ không vì gương mặt.
Thạch Sanh, Lý Thông và những truyện gần như không tả mặt
Thạch Sanh được biết qua việc làm. Truyện kể Thạch Sanh mồ côi, sống dưới gốc đa, hiền lành, khoẻ mạnh, giỏi võ, thật thà. Truyện hầu như không tả khuôn mặt chàng. Người nghe yêu Thạch Sanh vì chàng diệt chằn tinh, cứu công chúa, tha cho kẻ đã lừa mình.
Lý Thông xấu ở lòng dạ. Lý Thông là người bán rượu gian xảo, nhiều lần cướp công Thạch Sanh. Cái ác của Lý Thông nằm ở những mưu kế, không ở ngoại hình. Truyện không cần cho Lý Thông một khuôn mặt "gian" để người nghe ghét hắn.
Sự tích trầu cau: giống mặt mà khác người. Hai anh em Tân và Lang giống nhau như đúc, đến mức vợ của người anh nhầm người em là chồng mình. Từ sự nhầm lẫn đó, câu chuyện dẫn tới bi kịch. Truyện cho thấy khuôn mặt giống nhau không có nghĩa là cùng một con người, một bài học tinh tế về giới hạn của việc nhận người qua mặt.
Nhiều truyện để ngoại hình ở phía sau. Trong truyện Cây khế, người anh tham lam và người em hiền lành được phân biệt bằng cách cư xử với con chim, không bằng khuôn mặt. Có thể thấy kho cổ tích Việt không đặt nặng việc tả mặt như các sách tướng.
Đặt các truyện cạnh nhau
Bảng dưới tóm tắt cách mỗi truyện dùng ngoại hình. Đây là cách đọc phổ biến để gợi ý thảo luận, không phải kết luận duy nhất.
| Truyện | Ngoại hình nhân vật chính | Thông điệp về vẻ ngoài | Điều nên bàn với trẻ |
|---|---|---|---|
| Sọ Dừa | Kỳ dị, rồi trở nên khôi ngô | Đừng đánh giá qua vỏ ngoài | Vì sao cô út nhận ra Sọ Dừa tốt trong khi hai chị không? |
| Tấm Cám | Đẹp và hiền | Người tốt được đền đáp | Tấm được yêu quý vì những việc gì? |
| Thạch Sanh | Hầu như không tả | Thiện ác qua hành động | Con nhận ra Lý Thông xấu từ lúc nào? |
| Sự tích trầu cau | Hai anh em giống hệt nhau | Giống mặt chưa chắc giống người | Vì sao nhìn mặt có lúc nhầm? |
| Cây khế | Không tả mặt | Tham lam hay hiền lành lộ ra qua cách cư xử | Hai anh em khác nhau ở điểm nào? |
Nhìn tổng thể, cổ tích Việt nghiêng về việc phân biệt thiện ác qua hành động. Những chỗ ngoại hình đi cùng phẩm chất, như Tấm đẹp hay Sọ Dừa trở nên khôi ngô, phản ánh mong ước và chuẩn thẩm mỹ của người kể nhiều hơn là một bài học về tướng mạo.
Mụ dì ghẻ trong tranh minh hoạ: khi người vẽ gán khuôn mặt cho cái ác
Bản kể truyền miệng của nhiều truyện cổ tích hầu như không tả khuôn mặt mụ dì ghẻ hay Lý Thông. Nhưng khi truyện được in thành sách tranh, phim hoạt hình, người vẽ phải chọn một khuôn mặt cho họ. Rất thường gặp là nhân vật ác được vẽ mũi khoằm, mắt xếch, miệng méo, da sạm, còn nhân vật tốt được vẽ mắt to, má hồng, nét mềm. Đó là lựa chọn của người minh hoạ, không phải của câu chuyện gốc.
Với trẻ nhỏ, hình ảnh trong sách tranh in sâu hơn lời kể. Một đứa trẻ xem nhiều sách vẽ "người xấu" bằng nét mặt góc cạnh, sẹo, răng khấp khểnh có thể vô tình hình thành liên tưởng giữa những nét ấy với cái ác, rồi mang liên tưởng đó vào lớp học, nhìn bạn có vết bớt hay hàm răng lệch bằng con mắt khác.
Khi chọn sách cho con, cha mẹ có thể để ý cách vẽ nhân vật, ưu tiên những bản minh hoạ để cái ác hiện ra qua hành động và nét mặt lúc làm điều xấu, chứ không qua những đặc điểm cơ thể mà người thật có thể mang. Nếu sách đã vẽ như vậy, chỉ cần một câu hỏi nhỏ khi đọc cùng con: "Nếu mụ dì ghẻ có khuôn mặt hiền thì mụ còn ác không?" là đủ để trẻ tách hình vẽ khỏi phẩm chất.
So với cổ tích thế giới và sách tướng
Cổ tích nhiều nước cũng có môtip "xấu ngoài đẹp trong". Truyện Người đẹp và quái vật kể về một chàng trai bị biến thành quái vật, chỉ được giải thoát khi có người yêu thương chàng thật lòng. Truyện Vịt con xấu xí của Andersen kể về chú chim bị cả đàn chê xấu, hoá ra là thiên nga. Giống Sọ Dừa, cả hai truyện vừa chống lại việc chê vẻ ngoài, vừa kết thúc bằng một sự "đẹp lên".
So với sách tướng, truyện cổ tích đi theo hướng khác hẳn. Sách tướng dạy người ta đọc tính nết qua nét mặt, còn cổ tích thường cho nhân vật khoác một vẻ ngoài đánh lừa để thử thách người xung quanh. Người được truyện khen là người biết nhìn qua lớp vỏ, như cô út trong Sọ Dừa, chứ không phải người giỏi xem mặt.
Sự khác biệt này đáng nhớ khi bạn đọc các bài viết nói rằng văn hoá Việt "tin xem tướng". Ít nhất trong kho cổ tích, tiếng nói dân gian cảnh giác với vẻ ngoài nhiều hơn là tin vào nó.
Kể chuyện cổ tích cho trẻ mà không gieo định kiến
Cổ tích là món quà quý cho tuổi thơ. Vài bước nhỏ dưới đây giúp câu chuyện phát huy phần đẹp nhất mà không vô tình dạy trẻ phân loại người qua khuôn mặt.
- Kể bằng hành động: khi giới thiệu nhân vật, nhấn vào việc họ làm, như "Tấm chăm chỉ bắt tép", "Lý Thông lừa Thạch Sanh", hơn là "Tấm xinh đẹp", "mụ dì ghẻ xấu xí".
- Hỏi trẻ sau khi kể: "Con thích nhân vật nào, vì sao?" Nếu trẻ trả lời "vì đẹp", hỏi tiếp "ngoài đẹp ra, bạn ấy còn làm gì tốt?".
- Chọn xen truyện kiểu Sọ Dừa: những truyện có nhân vật vẻ ngoài khác thường mà tốt bụng giúp trẻ có thêm một hình mẫu.
- Không đem nhân vật ra so với bạn bè: tránh câu như "bạn kia trông như mụ dì ghẻ", vì trẻ dễ lặp lại với bạn bè.
- Bàn chuyện "đẹp lên" ở cuối truyện với trẻ lớn: hỏi trẻ có cần Sọ Dừa trở nên khôi ngô không, để trẻ tập nghĩ về chuẩn nhan sắc.
Nếu bạn dùng chatbot để soạn lại truyện cổ tích cho trẻ, có thể dặn rõ: "Kể lại truyện Sọ Dừa cho trẻ năm tuổi, nhấn vào việc làm và lòng tốt của nhân vật, không dùng từ chê ngoại hình." Sau đó đọc lại trước khi kể, vì AI đôi khi tự thêm tình tiết không có trong bản dân gian.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Sọ Dừa có ý nghĩa gì?
Truyện ca ngợi phẩm chất bên trong và nhắc người đọc đừng đánh giá con người qua vẻ ngoài. Cô út nhận ra Sọ Dừa tốt nên được hạnh phúc, còn hai cô chị chỉ thấy vỏ ngoài nên khinh rẻ và cuối cùng chịu thiệt.
Vì sao trong cổ tích nhân vật tốt thường đẹp?
Đây là một môtip phổ biến trong cổ tích nhiều nước, giúp người nghe dễ yêu mến nhân vật chính diện và phản ánh mong ước của người kể. Nó không phải bài học rằng người đẹp là người tốt, nên khi kể cho trẻ nên nhấn vào việc làm của nhân vật.
Sự tích trầu cau liên quan gì đến khuôn mặt?
Hai anh em Tân và Lang giống nhau như đúc nên vợ người anh nhầm người em là chồng. Chi tiết này cho thấy khuôn mặt giống nhau không có nghĩa là cùng một người, một lời nhắc về giới hạn của việc nhận người qua mặt.
Tấm Cám và Cô bé Lọ Lem giống nhau ở đâu?
Hai truyện cùng có cô gái hiền bị mẹ kế và chị em cùng cha khác mẹ hành hạ, cùng có chiếc giày làm tín vật giúp nhân vật chính gặp được người thương. Đây là kiểu truyện có mặt ở nhiều nền văn hoá với nhiều dị bản.
Có nên đổi lời kể cổ tích để tránh chê ngoại hình không?
Có thể điều chỉnh cách kể cho hợp lứa tuổi, như nhấn vào hành động thay vì vẻ ngoài, mà vẫn giữ cốt truyện. Không cần bỏ truyện, chỉ cần trò chuyện thêm với trẻ sau khi kể để trẻ hiểu thông điệp đúng.
Truyện cổ tích có tin vào xem tướng không?
Nhìn chung là không. Phần lớn truyện phân biệt thiện ác qua hành động, và nhiều truyện như Sọ Dừa còn cố ý cho nhân vật một vẻ ngoài đánh lừa. Người được khen trong truyện là người biết nhìn qua lớp vỏ.