Nhân tướng học vào Việt Nam chủ yếu qua con đường sách chữ Hán, cùng với các môn thuật số khác, rồi được người Việt dùng theo cách riêng: trong việc chọn dâu rể, trong lời nhận xét người hằng ngày, trong vốn từ tả khuôn mặt, và về sau trong sách quốc ngữ, báo chí, video trên mạng. Người Việt ít khi viết sách tướng mới mà chủ yếu đọc, chép, dịch và bình giải sách Trung Hoa, nhưng lại đưa tướng học vào ca dao, tục ngữ rất đậm.
Bài này đi qua bốn lớp của tướng học ở Việt Nam: lớp sách vở Hán Nôm, lớp đời sống làng xã, lớp sách quốc ngữ thế kỷ XX và lớp mạng xã hội hiện nay. Chỗ nào tư liệu chưa đủ chắc, bài nói rõ để bạn khỏi gặp những giai thoại được kể như sử thật.
Lớp sách vở: tướng học trong kho Hán Nôm
Trong nhiều thế kỷ dùng chữ Hán, sách vở Trung Hoa theo chân sứ đoàn, thương nhân, người đi học vào nước ta, và sách thuật số là một phần của dòng sách ấy. Trong các kho sách Hán Nôm còn lưu đến nay có những văn bản chép tay về tướng pháp, thường đi chung với sách bói, sách xem ngày, sách thuốc trong cùng một tập. Người chép thường là nho sinh, thầy đồ, thầy thuốc ở làng, chép cho mình dùng hoặc để truyền cho con cháu.
Điểm đáng chú ý là phần lớn các văn bản này chép lại hoặc trích từ sách Trung Hoa, có khi kèm lời giải bằng chữ Nôm hoặc thơ diễn Nôm cho dễ nhớ. Việc chuyển thành thơ lục bát, song thất lục bát là cách người Việt làm cho tri thức thuật số đi vào trí nhớ của người ít chữ. Muốn tìm hiểu nghiêm túc mảng này, bạn nên tìm các thư mục và công trình của giới nghiên cứu Hán Nôm, vì tên sách, niên đại từng văn bản cần được xác minh bởi người đọc được nguyên bản.
Cũng cần nói rõ: tư liệu về những thầy tướng cụ thể trong lịch sử Việt Nam rất ít và phần nhiều là truyền thuyết. Khi đọc trên mạng câu chuyện một danh nhân nào đó "được thầy tướng đoán trước", bạn nên coi đó là chuyện dân gian chứ chưa phải sử liệu, trừ khi có trích dẫn rõ từ sử sách.
Lớp đời sống: tướng học trong làng xã
Ở làng xã truyền thống, tướng học sống nhiều nhất trong những quyết định về người, nơi không có giấy tờ, hồ sơ để tra:
- Chọn dâu, kén rể: khi hai họ chưa quen biết nhau, dáng vẻ, giọng nói, cách đi đứng của người trẻ được bên kia quan sát kỹ trong các lần gặp. Những câu như mặt phúc hậu, dáng đảm đang là cách nói quen.
- Nhận người làm, chọn người giao việc: chủ nhà nhận người giúp việc, chủ thuyền chọn bạn chài cũng hay nhìn tướng người kèm theo lời giới thiệu.
- Đặt kỳ vọng cho con cháu: lời khen trán cao, tai to dành cho đứa trẻ là cách người lớn bày tỏ mong ước con học giỏi, sống lâu.
- Xem tướng như một trò chuyện: thầy tướng ngồi chợ phiên, người qua đường dừng lại nghe cho vui, ít khi coi là lời phán chắc chắn.
Mặt trái của lớp đời sống này là định kiến. Một cô gái bị gán là "tướng sát phu" hay một đứa trẻ bị gọi là "tướng khổ" có thể chịu thiệt thòi thật, từ chuyện bị từ hôn đến chuyện tự ti suốt đời. Các bài ở danh mục định kiến ngoại hình bàn kỹ phần này, nên ở đây chỉ nhắc để bạn thấy văn hoá luôn có hai mặt.
Vốn từ tả khuôn mặt người Việt mượn từ tướng học
Nhiều từ tả mặt người dùng hằng ngày có gốc từ cách nhìn của tướng học hoặc từ chữ Hán. Biết gốc giúp bạn hiểu vì sao các từ này mang sắc thái khen chê:
| Từ ngữ | Gốc hoặc hình ảnh | Sắc thái thường gặp |
|---|---|---|
| Mặt chữ điền | Chữ điền (田) vuông vức | Thường được khen là đôn hậu, đáng tin, nhất là với nam giới |
| Mặt trái xoan | Hình quả xoan thuôn | Khen nét đẹp nữ tính trong văn chương |
| Mày ngài, mắt phượng | So với râu con ngài, mắt chim phượng | Khen đẹp, sang, quen trong văn học cổ |
| Phúc hậu | Phúc (may mắn) và hậu (dày dặn) | Khen vẻ hiền, dễ gần, thường nói về người lớn tuổi |
| Khí sắc, thần thái | Thuật ngữ khí sắc, thần trong sách tướng | Nói về vẻ tươi tỉnh hay mệt mỏi, phong thái |
Những từ này nay đã thành từ ngữ thường, dùng để tả chứ không còn mang ý đoán số phận. Nhưng sắc thái khen chê đi kèm vẫn là dấu vết của một hệ giá trị cũ, và vẫn có thể ảnh hưởng tới cách người ta nhìn nhau mà không nhận ra.
Lớp sách quốc ngữ thế kỷ XX
Khi chữ quốc ngữ phổ biến và nghề in phát triển ở các đô thị trong nửa đầu thế kỷ XX, sách thuật số được dịch và in rất nhiều, trong đó có sách tướng. Bên cạnh bản dịch các bộ sách Trung Hoa còn có những cuốn biên soạn lại theo lối phổ thông, có hình vẽ khuôn mặt, bàn tay, chia mục dễ tra. Ở miền Nam trước năm 1975, sách tướng là một mảng xuất bản khá sôi động; nhiều cuốn của giai đoạn này về sau được in lại.
Đây cũng là lúc tướng học Đông Á gặp tướng học phương Tây. Một số sách giới thiệu cả xem chỉ tay kiểu châu Âu, cả những thuyết như sờ sọ đoán người mà phương Tây lúc đó đã bỏ. Người đọc thường không được biết những thuyết ấy đã bị bác bỏ ở chính quê hương của chúng. Đây là một bài học còn nguyên giá trị: một ý tưởng được dịch sang tiếng mình không có nghĩa là nó còn được tin ở nơi nó ra đời.
Sau năm 1975, sách tướng ít được in trong một thời gian dài, rồi trở lại hiệu sách từ khoảng thập niên 1990 dưới dạng sách văn hoá, sách tham khảo. Ngày nay bạn có thể gặp cả bản dịch cổ, bản biên soạn mới và sách của các tác giả nước ngoài viết về tướng học như một hiện tượng văn hoá.
Lớp mạng xã hội: xem tướng thành nội dung giải trí
Hiện nay, phần lớn người Việt gặp tướng học qua video ngắn, livestream và ứng dụng điện thoại hơn là qua sách. Nội dung thường đi theo vài khuôn: "tướng mặt người giàu", "dáng mũi hút tài lộc", "nốt ruồi nên tẩy". Những video này rút từng mảnh rời ra khỏi sách, bỏ hết bối cảnh, và hay gắn với việc bán vật phẩm hoặc dịch vụ thẩm mỹ.
Điều khác với ngày xưa là quy mô và tốc độ. Lời một thầy tướng ngồi chợ chỉ đến tai vài người; một video nói "tướng mặt này khắc chồng" có thể đến hàng triệu người, kể cả những người đang mang đúng khuôn mặt ấy. Ứng dụng AI xem tướng còn làm việc này tự động và gửi ảnh mặt người dùng lên máy chủ không rõ ở đâu. Hai danh mục ứng dụng AI xem tướng và lừa đảo xem tướng đổi vận trên trang này bàn kỹ cả hai chuyện.
Với người làm nội dung văn hoá, đây là lúc cần những bài viết, video giới thiệu tướng học như di sản: kể nguồn gốc, kể chuyện người xưa nghĩ gì, chỉ ra chỗ nó sai, thay vì lặp lại các lời phán.
Tìm tư liệu về tướng học Việt Nam cho đáng tin
Mảng này nhiều giai thoại, ít nguồn kiểm chứng. Nếu bạn viết bài, làm video hay chỉ muốn tìm hiểu cho đúng, trình tự sau giúp tránh lặp lại chuyện bịa:
- Bắt đầu từ các thư mục và công trình của giới nghiên cứu Hán Nôm, văn hoá dân gian; ghi lại tên sách, ký hiệu kho sách nếu công trình có nêu.
- Với ca dao, tục ngữ, dùng các tuyển tập có uy tín và ghi rõ dị bản; cùng một câu có thể có nhiều cách nói ở các vùng.
- Với chuyện danh nhân được thầy tướng đoán vận, tìm xem sử sách nào chép; không thấy nguồn thì ghi rõ là chuyện truyền miệng.
- Khi hỏi chatbot, yêu cầu nó tách phần "có nguồn" với phần "truyền tụng" và tự kiểm lại từng tên sách, vì mô hình ngôn ngữ dễ tạo ra tên sách, tên tác giả nghe rất thật.
- Không đưa ảnh khuôn mặt người thân hay của chính bạn vào chatbot chỉ để "xem thử"; ảnh mặt là dữ liệu sinh trắc, khó thu hồi khi đã tải lên.
Làm đúng mấy bước này, bài viết của bạn sẽ khác hẳn phần lớn nội dung đang trôi trên mạng: kể được tướng học như một mảnh văn hoá có thật mà không gán thêm cho người xưa những điều họ chưa từng viết.
Giữ gìn hay từ bỏ: nên nhìn tướng học Việt Nam thế nào
Giữ như tư liệu văn hoá. Văn bản Hán Nôm về tướng pháp, thơ diễn Nôm, ca dao về tướng mạo là tư liệu quý để hiểu đời sống tinh thần của người xưa. Chúng đáng được sưu tầm, nghiên cứu, kể lại.
Bỏ thói phán người. Thứ cần bỏ là thói dùng khuôn mặt để kết luận về một người cụ thể, nhất là trong hôn nhân, việc làm, chuyện tiền bạc. Thói này gây hại thật và không có cơ sở.
Kể cho con trẻ như kể chuyện cổ. Trẻ em có thể nghe về tướng học như nghe về tục gói bánh chưng hay trò chơi dân gian, nhưng không nên bị người lớn gán tướng tốt, tướng xấu.
Phân biệt văn hoá vùng miền với lời phán. Cùng một nét mặt, có nơi khen có nơi chê, có thời chuộng có thời không. Ghi lại những khác biệt ấy là việc của người nghiên cứu văn hoá; còn biến chúng thành quy tắc đoán người là việc nên tránh, vì quy tắc nào cũng chỉ là quy ước của một nhóm người ở một thời điểm.
Tò mò thì tìm hiểu có hệ thống. Nếu bạn muốn khám phá thêm các hệ thống văn hoá phương Đông, ngoài tướng học còn có lá số; bạn có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học (aihuyenhoc.com) với tâm thế tham khảo, như đọc một nét văn hoá.
Câu hỏi thường gặp
Người Việt có tự viết sách tướng riêng không?
Theo những gì giới nghiên cứu đã giới thiệu, phần lớn sách tướng ở Việt Nam là chép, trích, dịch hoặc diễn Nôm từ sách Trung Hoa, có khi kèm lời bình. Những văn bản mang dấu ấn biên soạn riêng có tồn tại nhưng cần chuyên gia Hán Nôm xác minh tên sách và niên đại.
Ca dao Việt Nam có nhiều câu về tướng mạo không?
Có khá nhiều, phần lớn gắn với chuyện kén vợ kén chồng và nhận xét người, như những câu khen con mắt lá răm, lông mày lá liễu. Cũng có những câu nói ngược lại, đề cao nết hơn đẹp, cho thấy dân gian không tin tướng một chiều. Danh mục tướng trong văn hoá có bài riêng.
Xem tướng có bị cấm ở Việt Nam không?
Tìm hiểu tướng học như văn hoá, đọc sách, nghiên cứu là bình thường. Điều bị pháp luật xử lý là lợi dụng các hoạt động mê tín để lừa đảo, trục lợi, gây hại cho người khác. Mức xử lý cụ thể nằm trong các văn bản hiện hành, bạn nên kiểm nguồn chính thức khi cần.
Vì sao mặt chữ điền thường được khen?
Chữ điền vuông vức gợi sự vững vàng, ngay ngắn, phù hợp hình mẫu người đàn ông đáng tin trong xã hội nông nghiệp. Đây là quy ước văn hoá về cái đẹp và sự đáng tin, không phải bằng chứng rằng người mặt vuông có tính cách tốt hơn.
Sách tướng in trước năm 1975 có đáng đọc không?
Đáng đọc nếu bạn đọc như tư liệu xuất bản và văn hoá của một thời. Nhiều cuốn trộn lẫn tướng học Đông Á với các thuyết phương Tây đã bị bác bỏ, và thường không ghi rõ nguồn. Nên đọc kèm sách nghiên cứu để biết phần nào lấy từ đâu.
Có nên tin các video xem tướng trên mạng không?
Nên xem như nội dung giải trí và dè chừng khi video đi kèm lời mời mua vật phẩm, dịch vụ thẩm mỹ hay giải hạn. Không nên gửi ảnh mặt, ngày sinh, thông tin gia đình cho người làm video, vì đó là dữ liệu có thể bị dùng để lừa đảo.