Nhật Bản và bán đảo Triều Tiên tiếp nhận tướng học Trung Hoa qua sách chữ Hán giống Việt Nam, nhưng mỗi nơi phát triển theo cách riêng: Nhật Bản có Mizuno Nanboku cuối thời Edo với chủ trương ăn uống điều độ quan trọng hơn nét mặt, còn Hàn Quốc giữ chữ gwansang (quán tướng) như một phần sống động của văn hoá đại chúng. Ở cả hai nơi, tướng học đến nay vẫn xuất hiện trong sách, phim, quán xá và ứng dụng.
Đặt ba nước cạnh nhau giúp bạn thấy tướng học Đông Á không phải một khối cố định. Cùng một gốc sách, mỗi xã hội nhấn vào những chỗ khác nhau tuỳ hệ giá trị của mình. Bài này kể những nét chính được giới thiệu rộng rãi, chỗ nào thuộc giai thoại thì nói rõ.
Tướng học đi sang Nhật Bản
Trong tiếng Nhật, nhân tướng học thường được gọi là ninsōgaku (nhân tướng học), người xem tướng gọi là ninsōmi, còn việc xem tướng có khi gọi là kansō (quán tướng). Như nhiều tri thức chữ Hán khác, tướng học vào Nhật qua sách vở, qua giới tăng lữ và trí thức đọc chữ Hán, rồi dần lan ra đời sống thị dân.
Thời Edo, từ đầu thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ XIX, đô thị Nhật Bản phát triển mạnh, nghề in phổ biến, và sách thuật số được in kèm tranh minh hoạ cho người đọc phổ thông. Người xem tướng hành nghề ở phố chợ, ở đền chùa đông khách. Bộ sách mang tên Ma Y tướng pháp cũng được biết đến ở Nhật, và nhiều sách tướng Nhật dựa trên khung của sách Trung Hoa rồi thêm lời bình, ví dụ của người biên soạn.
Điểm đặc sắc của tướng học Nhật thời này không nằm ở việc sáng tạo quy tắc mới cho khuôn mặt, mà ở chỗ một số người hành nghề chuyển trọng tâm từ đoán sang khuyên: xem tướng để khuyên người ta sống điều độ, cần kiệm. Người được nhắc nhiều nhất trong hướng này là Mizuno Nanboku.
Cũng cần nhớ rằng ở Nhật, tướng học tồn tại cạnh nhiều hình thức đoán vận khác của dân gian và đền chùa, nên người dân thời Edo hiếm khi coi nó là con đường duy nhất để biết trước tương lai.
Mizuno Nanboku: người xem tướng khuyên ăn ít
Ông là ai. Mizuno Nanboku là người xem tướng nổi tiếng ở vùng Osaka cuối thời Edo, sống vào khoảng nửa sau thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX. Các sách tướng mang tên ông được in lại nhiều lần ở Nhật và đến nay vẫn được dịch, bình giải.
Giai thoại về tuổi trẻ. Các bản tiểu sử phổ biến kể rằng thời trẻ ông sống buông thả, từng được một người xem tướng bảo có tướng chết sớm, rồi từ đó thay đổi cách sống và đi tìm hiểu thân thể con người ở nhiều nơi. Đây là giai thoại được kể đi kể lại, nên đọc như chuyện truyền tụng hơn là sử liệu đã kiểm chứng.
Ý tưởng trung tâm. Điều làm ông được nhớ tới là chủ trương rằng cách ăn uống, đặc biệt là ăn có chừng mực, quyết định vận của một người nhiều hơn nét mặt. Theo cách ông trình bày, người có tướng xấu mà ăn uống điều độ thì vận vẫn tốt lên, người tướng tốt mà ăn uống vô độ thì vận suy.
Đọc với con mắt hôm nay. Bỏ phần vận số đi, lời khuyên ăn uống điều độ, sống cần kiệm là lời khuyên tốt cho sức khoẻ và tài chính, không cần tướng học mới đúng. Cũng như câu tướng tuỳ tâm sinh ở Trung Hoa, đây là cách tướng học tự chuyển mình thành lời khuyên đạo đức và lối sống.
Bán đảo Triều Tiên và chữ gwansang
Trong tiếng Hàn, xem tướng gọi là gwansang, đọc theo âm Hán là quán tướng, nghĩa là nhìn tướng. Thời Joseon, sách tướng chữ Hán như Ma Y tướng pháp được giới trí thức biết đến, và tướng học tồn tại song song với các môn thuật số khác như xem tứ trụ ngày giờ sinh, xem đất. Cũng như ở Việt Nam, việc xem tướng thường gắn với hôn nhân và chọn người.
Ở Hàn Quốc ngày nay, chữ gwansang rất quen thuộc trong đời sống đại chúng. Năm 2013, một bộ phim điện ảnh lấy chính tên gwansang ra mắt, kể về một người xem tướng bị cuốn vào cuộc tranh giành quyền lực trong cung đình Joseon thế kỷ XV. Bộ phim được chú ý rộng rãi và khiến chữ gwansang càng phổ biến. Đây là tác phẩm hư cấu dựa trên bối cảnh lịch sử, không phải tư liệu về nghề xem tướng thời Joseon.
Bên cạnh đó, các dịch vụ xem tứ trụ, xem tướng, xem tên trong quán cà phê, trên ứng dụng là một phần của văn hoá giải trí đô thị Hàn Quốc. Người trẻ đến những nơi này nhiều khi như đi chơi, giống cách bạn trẻ Việt Nam thử một ứng dụng cho vui.
Ba nước, ba cách nhấn
Bảng dưới đây so sánh một cách khái quát cách tướng học được tiếp nhận ở Việt Nam, Nhật Bản và Hàn Quốc. Đây là nét chung để dễ hình dung, không phải kết luận nghiên cứu:
| Khía cạnh | Việt Nam | Nhật Bản | Hàn Quốc |
|---|---|---|---|
| Tên gọi thường dùng | Xem tướng, nhân tướng học | Ninsōgaku, ninsōmi | Gwansang |
| Con đường tiếp nhận | Sách chữ Hán, diễn Nôm, sau là quốc ngữ | Sách chữ Hán, sách in thời Edo | Sách chữ Hán thời Joseon |
| Nét được nhấn mạnh | Ca dao, chuyện kén vợ kén chồng | Lời khuyên lối sống, ăn uống điều độ | Văn hoá đại chúng, phim ảnh, dịch vụ giải trí |
| Hình thức hiện nay | Sách dịch, video ngắn, ứng dụng | Sách, dịch vụ xem tướng, ứng dụng | Quán cà phê xem vận, ứng dụng, phim |
Điểm chung của cả ba là tướng học chưa từng biến mất, chỉ đổi hình thức. Điểm chung thứ hai, đáng lo hơn, là ở đâu cũng có những tranh luận về việc khuôn mặt được dùng để đánh giá người trong hôn nhân, việc làm, và về áp lực ngoại hình khiến người trẻ tìm đến phẫu thuật thẩm mỹ.
Vì sao tướng học sống dai ở cả ba nước
Chung một kho chữ và sách. Việt Nam, Nhật Bản, Triều Tiên cùng dùng chữ Hán làm chữ viết học thuật trong nhiều thế kỷ, nên cùng đọc được một kho sách thuật số. Tướng học không phải dịch lại từ đầu mà đi thẳng vào giới biết chữ, rồi từ đó lan xuống dân gian.
Hôn nhân là chuyện của hai họ. Ở cả ba xã hội truyền thống, hôn nhân thường do gia đình sắp đặt, hai bên ít cơ hội tìm hiểu nhau. Khi thiếu thông tin về con người, dáng vẻ trở thành thứ dữ liệu dễ quan sát nhất, và tướng học cung cấp ngôn ngữ để bàn về dữ liệu ấy.
Thuật số đi thành một bộ. Tướng học hiếm khi đứng một mình mà đi cùng xem ngày giờ sinh, xem đất, xem tên. Khi cả bộ thuật số vẫn còn chỗ trong đời sống, tướng học cũng được giữ lại theo.
Biết đổi hình thức. Từ sách chép tay sang sách in, từ thầy tướng ngồi chợ sang quán cà phê, rồi sang ứng dụng điện thoại, tướng học luôn tìm được kênh mới. Mỗi lần đổi kênh, phần lịch sử và văn bản học lại mỏng đi, phần lời phán ngắn gọn lại dày lên.
Tướng học, áp lực ngoại hình và phẫu thuật thẩm mỹ
Ở cả ba nước, có lúc lời xem tướng được dùng để quảng bá phẫu thuật thẩm mỹ, dưới dạng như sửa mũi để giữ tài lộc, chỉnh cằm để đổi vận. Đây là chỗ tướng học bị thương mại hoá nặng nhất, và cũng là chỗ dễ gây hại nhất, vì phẫu thuật là can thiệp y khoa có rủi ro thật.
Nếu đọc lại chính các văn bản tướng học đã nói ở trên, bạn sẽ thấy chúng đi theo hướng ngược lại. Câu tướng tuỳ tâm sinh ở Trung Hoa và chủ trương ăn uống điều độ của Mizuno Nanboku đều đặt cách sống lên trên hình dạng. Không văn bản nào trong số đó khuyên người ta đổi hình dạng mặt để đổi vận. Lời quảng cáo dao kéo dựa trên tướng học vì thế là sự lắp ghép của người bán hàng, không phải truyền thống.
Quyết định phẫu thuật thẩm mỹ, nếu có, nên dựa trên mong muốn của chính bạn và tư vấn của bác sĩ có chuyên môn, không dựa trên lời phán về vận số. Danh mục lừa đảo xem tướng đổi vận trên AI Xem Tướng có hướng dẫn nhận diện các chiêu quảng cáo kiểu này.
Tìm hiểu tướng học Nhật, Hàn mà không bị dẫn sai
Thông tin về tướng học Nhật Bản và Hàn Quốc trên mạng tiếng Việt thường được dịch qua nhiều lớp, dễ sai tên, sai niên đại. Một trình tự đơn giản:
- Ghi lại tên gốc khi gặp: ninsōgaku, Mizuno Nanboku, gwansang; tìm thêm bằng tên gốc thay vì chỉ tên phiên âm tiếng Việt.
- Phân biệt nguồn nghiên cứu (sách lịch sử văn hoá, bài của bảo tàng, thư viện) với nguồn quảng bá dịch vụ xem tướng.
- Với giai thoại về nhân vật, như chuyện tuổi trẻ của Mizuno Nanboku, ghi rõ là giai thoại khi kể lại.
- Khi nhờ chatbot dịch hoặc tóm tắt nguồn tiếng Nhật, tiếng Hàn, yêu cầu nó giữ nguyên tên riêng và niên đại như trong bản gốc, rồi tự đối chiếu.
- Không tải ảnh khuôn mặt lên các ứng dụng xem tướng nước ngoài chỉ để thử; chính sách dữ liệu của chúng có thể khó đọc và khó khiếu nại.
Một lưu ý về phiên âm: cùng một tên Nhật hay Hàn có thể được viết theo nhiều cách trong tiếng Việt, khi theo âm Hán Việt, khi theo cách đọc gốc, khi theo bản dịch tiếng Anh. Ghi kèm tên gốc giúp bạn và người đọc của bạn không nhầm hai nhân vật làm một.
Nếu bạn viết về đề tài này cho một trang văn hoá, hãy ghi rõ nguồn bạn đã đối chiếu và nói thẳng chỗ nào chưa kiểm được. Người đọc đánh giá cao sự trung thực ấy hơn một bài viết nghe chắc chắn nhưng không có gốc.
Câu hỏi thường gặp
Mizuno Nanboku có thật không hay chỉ là nhân vật truyền thuyết?
Mizuno Nanboku là nhân vật có thật, hoạt động cuối thời Edo, và các sách tướng mang tên ông được in, lưu hành ở Nhật. Tuy nhiên, nhiều chi tiết trong tiểu sử phổ biến, nhất là chuyện tuổi trẻ và bước ngoặt cuộc đời, mang màu sắc giai thoại.
Gwansang nghĩa là gì?
Gwansang là cách đọc tiếng Hàn của hai chữ Hán quán tướng, nghĩa là xem tướng, nhìn tướng người. Từ này dùng cho cả hoạt động xem tướng lẫn hệ thống tri thức tướng học, và nổi tiếng hơn sau bộ phim điện ảnh cùng tên năm 2013.
Tướng học Nhật Bản có khác tướng học Trung Hoa không?
Khung kiến thức cơ bản giống nhau vì cùng gốc sách chữ Hán. Khác biệt nằm ở cách nhấn: một số tác giả Nhật thời Edo như Mizuno Nanboku đặt lối sống, ăn uống điều độ lên trên nét mặt, biến tướng học thành lời khuyên tu dưỡng nhiều hơn là lời đoán.
Ở Hàn Quốc có dùng xem tướng khi tuyển dụng không?
Có những tranh luận công khai về việc ngoại hình ảnh hưởng tới tuyển dụng ở nhiều nước Đông Á, trong đó có Hàn Quốc. Tuy nhiên bài này không có số liệu đáng tin để kết luận mức độ phổ biến. Dù ở đâu, đánh giá ứng viên qua khuôn mặt là cách làm sai và có thể vi phạm nguyên tắc chống phân biệt đối xử.
Bộ phim gwansang năm 2013 có đúng lịch sử không?
Bộ phim lấy bối cảnh một cuộc tranh giành quyền lực có thật trong lịch sử Joseon thế kỷ XV, nhưng nhân vật người xem tướng và các chi tiết xem tướng là hư cấu. Nên xem như một tác phẩm điện ảnh lấy cảm hứng từ lịch sử, không phải tư liệu.
Người Việt có thể học được gì từ cách nhìn của Mizuno Nanboku?
Phần đáng học là lời khuyên sống điều độ, cần kiệm, thứ có lợi cho sức khoẻ và tài chính mà không cần đến tướng học. Phần không nên học là ý tưởng rằng vận số hiện ra trên mặt; nếu tò mò về các hệ thống văn hoá này, bạn có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học (aihuyenhoc.com) với tâm thế tham khảo.