Lịch sử nhân tướng học Trung Hoa: từ thời Xuân Thu đến các bộ sách tướng đời Minh

Nhân tướng học Trung Hoa đã là một nghề có tiếng từ thời Xuân Thu – Chiến Quốc, được sử sách đời Hán ghi lại qua nhiều câu chuyện, rồi được viết thành sách chuyên luận từ khoảng thời Nguỵ Tấn trở đi và định hình thành các bộ sách tướng đồ sộ vào đời Tống, Minh. Bộ khung kiến thức mà sách tướng phổ thông hiện nay trình bày phần lớn là kết quả của giai đoạn muộn ấy.

Đi qua lịch sử giúp bạn thấy một điều quan trọng: tướng học không phải bộ quy tắc "trời cho" có sẵn từ đầu, mà là thứ được người đời sau thêm thắt, sắp xếp lại theo nhu cầu của thời mình. Bài này chia lịch sử thành năm chặng, mỗi chặng nêu những tư liệu được giới nghiên cứu nhắc nhiều nhất. Chỗ nào nguồn chưa chắc, bài nói rõ là truyền thuyết hoặc còn tranh luận.

Thời Xuân Thu – Chiến Quốc: thầy tướng đã là nghề có tiếng

Tư liệu đáng tin nhất về giai đoạn sớm là chính những người phản đối xem tướng. Thiên "Phi tướng" trong sách Tuân Tử mở đầu bằng câu đại ý: xem tướng người, người xưa không có, người học không bàn. Ngay sau đó Tuân Tử kể tên Cô Bố Tử Khanh thời trước và Đường Cử nước Lương thời ông, những người được thiên hạ khen là đoán tướng giỏi. Muốn phản bác thứ gì thì thứ đó phải đang phổ biến, nên thiên này là bằng chứng gián tiếp rằng vào thế kỷ III trước Công nguyên, tầng lớp quý tộc và sĩ nhân đã quen tìm đến thầy tướng.

Trong Tả truyện, bộ sử biên niên về thời Xuân Thu, cũng có những đoạn chép việc người đương thời nhận xét dung mạo, giọng nói của ai đó rồi đoán chuyện về sau. Những đoạn này thường được các sách tướng đời sau dẫn lại để chứng minh nghề mình có gốc từ xa xưa. Khi đọc, bạn nên nhớ rằng sử gia ghi lại chuyện đoán trúng vì nó đáng kể; chuyện đoán trượt hiếm khi được ai chép.

Ở giai đoạn này, xem tướng chưa có hệ thống thuật ngữ như sau này. Người xem dựa nhiều vào ấn tượng tổng thể, vào so sánh với con vật (mắt như ong, giọng như sói) và vào lối nói ẩn dụ. Những so sánh kiểu này về sau thành cả một nhánh lớn trong sách tướng.

Đời Hán: chuyện thầy tướng trong Sử ký và cuộc tranh luận về "cốt tướng"

Sử ký của Tư Mã Thiên chép một số chuyện thầy tướng đoán vận người trong giới cầm quyền. Nổi tiếng nhất là nữ thầy tướng Hứa Phụ, người theo Sử ký đã đoán Bạc Cơ sẽ sinh con làm thiên tử và đoán Chu Á Phu, một danh tướng nhà Hán, rồi sẽ chết đói. Những chuyện này được kể đi kể lại suốt hai nghìn năm và trở thành "bằng chứng" quen thuộc của giới hành nghề.

Đọc với con mắt sử học, những câu chuyện này cho thấy hai điều. Thứ nhất, xem tướng đã gắn chặt với triều đình, với chuyện ai sẽ lên ai sẽ xuống. Thứ hai, chuyện được chép lại sau khi sự việc đã xảy ra, nên luôn "trúng"; không có cách nào biết thầy tướng đó đã đoán bao nhiêu lần khác mà không ai nhớ.

Cũng đời Hán, Vương Sung viết sách Luận hành, nổi tiếng vì phê phán nhiều niềm tin mê tín đương thời. Nhưng chính ông lại có thiên "Cốt tướng", lập luận rằng mệnh người hiện ra qua xương cốt, hình thể. Sự kết hợp ấy cho thấy trong mắt trí thức thời Hán, xem tướng không bị coi là mê tín thô thiển mà là một lối hiểu về mệnh có vẻ "thực nghiệm" hơn bói toán. Bài về cuộc tranh luận giữa Tuân Tử và Vương Sung trong danh mục này phân tích kỹ hơn.

Nguỵ Tấn – Nam Bắc triều: nhìn người để chọn người

Thời Tam Quốc, nước Nguỵ dùng chế độ Cửu phẩm trung chính để xếp hạng nhân tài ra làm quan, dựa nhiều vào lời bình phẩm của người có uy tín ở địa phương. Trong bối cảnh ấy, việc "biết người" trở thành kỹ năng được coi trọng hàng đầu. Lưu Thiệu viết sách Nhân vật chí, một chuyên luận bàn cách nhận xét tài năng và tính cách để dùng người. Sách này không phải sách tướng số theo nghĩa hẹp, nhưng có phần bàn về việc quan sát thần sắc, dáng vẻ, lời nói để đoán phẩm chất.

Song song là phong khí bình phẩm nhân vật trong giới sĩ tộc, được ghi lại phong phú trong Thế thuyết tân ngữ. Người ta khen chê nhau qua dáng đứng, giọng nói, ánh mắt, cách ăn mặc. Đây là mảnh đất để tướng thuật phát triển: khi xã hội chọn người bằng ấn tượng thay vì bằng thi cử, thứ lý thuyết nào hứa giúp nhìn người cho chuẩn cũng có chỗ đứng.

Giai đoạn này cũng là lúc các khái niệm như "thần", "khí", "cốt" được bàn nhiều trong văn chương và nghệ thuật, và sách tướng đời sau mượn lại các khái niệm ấy để nói về con người.

Đời Đường – Tống: tướng thuật đi vào đời sống và sách vở

Từ đời Đường, xã hội có thi cử để chọn quan, nhưng dáng vẻ vẫn là một tiêu chí. Những mốc đáng chú ý trong giai đoạn này:

• Tiêu chí "thân, ngôn, thư, phán": sử liệu đời Đường chép rằng khi bộ Lại tuyển người đã đỗ để bổ làm quan, họ xét bốn mặt là thân (dáng vẻ), ngôn (lời nói), thư (chữ viết) và phán (văn bản xét xử). Dáng vẻ được đặt ngang với năng lực hành chính.
• Tướng thuật thành nghề mưu sinh ở đô thị: thầy tướng ngồi chợ, đi theo các nhà quyền quý; văn chương Đường Tống nhắc khá nhiều đến họ.
• Truyền thuyết Ma Y đạo giả và Trần Đoàn: người đời sau kể rằng một đạo sĩ mặc áo gai (Ma Y) đã truyền tướng pháp cho Trần Đoàn, một ẩn sĩ đầu đời Tống. Bộ Ma Y thần tướng mang tên nhân vật này, nhưng văn bản lưu hành nay nhiều khả năng được biên soạn muộn hơn nhiều.
• Tri thức tướng học bắt đầu được hệ thống hoá: cách chia khuôn mặt thành các vùng, các bộ phận có tên riêng dần ổn định và được các sách sau chép lại.

Điều cần nhớ là ranh giới giữa truyền thuyết và sử liệu trong mảng này rất mờ. Một cái tên như Ma Y đạo giả nên được đọc như nhân vật của truyền thống truyền nghề, không phải tác giả đã được xác minh.

Đời Minh – Thanh: các bộ sách tướng đồ sộ

Đời Minh là lúc tướng học có những bộ sách tổng hợp lớn. Viên Củng, hiệu Liễu Trang, được chép trong Minh sử như một người xem tướng nổi tiếng, có quan hệ với Yên vương Chu Đệ, người sau thành vua Vĩnh Lạc. Liễu Trang tướng pháp mang tên ông. Con ông là Viên Trung Triệt được gắn với bộ Thần tướng toàn biên, một tập đại thành gom nhiều sách tướng trước đó. Mức độ hai cha con trực tiếp viết những bộ sách này còn là câu hỏi văn bản học.

Nghề in phát triển thời Minh – Thanh khiến sách tướng lan rộng, có tranh minh hoạ khuôn mặt, bàn tay, kèm thơ ca dễ thuộc. Tướng học thoát khỏi phạm vi cung đình, trở thành tri thức phổ thông mà người biết chữ nào cũng có thể mua về đọc. Chính các bản in phổ thông này là thứ theo đường buôn bán sách sang các nước dùng chữ Hán, trong đó có Việt Nam.

Đến cuối đời Thanh, có bộ Băng giám thường được gán cho Tăng Quốc Phiên, bàn cách nhìn người để dùng người, nặng về thần thái hơn hình dạng. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng việc gán tên này chưa chắc chắn. Dù tác giả là ai, sự phổ biến của Băng giám cho thấy nhu cầu "nhìn người cho chuẩn" vẫn rất lớn trong giới quan trường đến tận cuối thời quân chủ.

Bảng tra nhanh: tên sách, nhân vật gắn kèm và mức chắc chắn

Khi gặp các tên dưới đây trong sách phổ thông hay trong câu trả lời của chatbot, bạn có thể dùng bảng này để biết mình đang đọc sử liệu hay truyền thuyết:

Một mẹo nhỏ: sách hay video càng nói chắc chắn về tác giả của các bộ ở nửa dưới bảng thì càng nên đọc dè dặt. Người nghiên cứu nghiêm túc thường dùng chữ "tương truyền", "được gán cho" chính vì họ biết văn bản đã qua tay nhiều đời.

Điều lịch sử tướng học cho thấy khi đọc sách tướng hôm nay

Nhìn cả tiến trình, có thể rút ra mấy điều hữu ích cho người đọc hôm nay. Tướng học phát triển mạnh nhất ở những nơi và những thời mà quyết định về người được đưa ra bằng ấn tượng: chọn quan khi chưa có thi cử chặt chẽ, chọn dâu rể khi hai họ không quen biết nhau, chọn người tin cậy trong cung đình đầy bất trắc. Nó là câu trả lời cho nhu cầu thật, chỉ có điều câu trả lời ấy không chính xác.

Thứ hai, những bộ sách bạn mua ngoài hiệu sách ngày nay là sản phẩm tích tụ của nhiều thế kỷ, có lớp cổ, lớp mới, có chỗ mâu thuẫn chưa ai gỡ. Gặp một bản dịch nói chắc chắn "theo Ma Y thì…", bạn nên hỏi bản dịch đó dựa trên văn bản nào, đã qua bao nhiêu lần biên soạn. Thứ ba, ngay trong lịch sử Trung Hoa đã luôn có tiếng nói hoài nghi, từ Tuân Tử trở đi. Người tin và người ngờ cùng tồn tại suốt hai nghìn năm, và cuộc đối thoại ấy cũng là một phần của di sản này.

Nếu bạn muốn đào sâu một giai đoạn, cách tốt là tìm đọc các công trình nghiên cứu lịch sử tư tưởng và lịch sử khoa học về thuật số Trung Hoa, thay vì chỉ đọc sách hướng dẫn xem tướng; hai loại sách kể cùng một câu chuyện theo hai cách rất khác nhau.

Câu hỏi thường gặp

Ai là người sáng lập ra nhân tướng học?

Không có một người sáng lập. Xem tướng hình thành dần từ thói quen nhận xét người qua dung mạo, đã thành nghề có tiếng vào thời Xuân Thu – Chiến Quốc. Các tên như Cô Bố Tử Khanh, Hứa Phụ, Ma Y đạo giả là nhân vật nổi tiếng trong truyền thống, nhưng không ai được xem là người khai sinh.

Hứa Phụ là ai trong lịch sử xem tướng?

Hứa Phụ là nữ thầy tướng đầu đời Hán. Theo Sử ký, bà đoán Bạc Cơ sẽ sinh con làm thiên tử và đoán Chu Á Phu sẽ chết đói. Các chuyện này được sách tướng đời sau dẫn lại rất nhiều, nhưng nên đọc như chuyện được chép lại sau khi sự việc đã xảy ra.

Ma Y thần tướng được viết vào thời nào?

Truyền thuyết gắn bộ sách với Ma Y đạo giả, người được kể là thầy của Trần Đoàn đầu đời Tống. Tuy vậy, văn bản đang lưu hành có dấu hiệu được biên soạn, bổ sung muộn hơn nhiều, có thể đến tận đời Minh – Thanh. Niên đại chính xác vẫn là vấn đề văn bản học.

Vì sao Tuân Tử lại phản đối xem tướng?

Tuân Tử cho rằng hình dáng không quyết định con người; điều quyết định là tâm và cách học, cách làm. Ông dẫn các bậc thánh hiền có ngoại hình khác thường và các bạo chúa có ngoại hình đẹp để chứng minh xem tướng không đáng tin. Đây là một trong những phản biện sớm nhất còn lưu lại.

Xem tướng có liên quan đến việc chọn quan ngày xưa không?

Có. Từ chế độ Cửu phẩm trung chính thời Nguỵ đến tiêu chí "thân, ngôn, thư, phán" đời Đường, dáng vẻ và lời nói luôn là một phần của việc chọn người làm quan. Nhu cầu nhìn người để dùng người là động lực lớn giúp tướng học phát triển.

Nên đọc sách gì để hiểu lịch sử nhân tướng học một cách khách quan?

Nên tìm các công trình nghiên cứu về lịch sử tư tưởng, lịch sử khoa học và thuật số Trung Hoa, cùng bản dịch có chú thích của các nguyên văn như Tuân Tử, Sử ký, Luận hành. Sách hướng dẫn xem tướng phổ thông thường kể lịch sử theo hướng tôn vinh nghề, ít phân biệt truyền thuyết với sử liệu.