Ấn tượng khuôn mặt không dừng lại ở cảm giác: nhiều nghiên cứu ghi nhận nó len vào những quyết định có hệ quả thật như phán quyết ở toà, việc chọn người lãnh đạo doanh nghiệp và lá phiếu bầu cử, thường mà người quyết định không hề nhận ra. Mức ảnh hưởng không lớn đến mức thay thế mọi yếu tố khác, nhưng đủ để đáng lo khi người bị ảnh hưởng là một con người cụ thể.
Bài này điểm lại các nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất ở ba lĩnh vực đó, nói rõ nghiên cứu nào đo được gì, chỗ nào còn tranh luận, và vì sao chính các nhà khoa học tìm ra những kết quả này lại là người phản đối mạnh nhất việc dùng khuôn mặt để đánh giá người.
Từ phòng thí nghiệm ra đời thực: vì sao câu hỏi này khó
Trong phòng thí nghiệm, nhà nghiên cứu có thể cho người tham gia xem ảnh rồi hỏi cảm nhận. Nhưng muốn biết ấn tượng ấy có ảnh hưởng đến quyết định thật hay không, họ phải tìm những tình huống mà quyết định đã được đưa ra ngoài đời, có hồ sơ lưu lại, rồi so với ấn tượng khuôn mặt của những người liên quan do một nhóm người khác, không biết gì về kết quả, chấm sau.
Cách làm này có ưu điểm là dùng dữ liệu thật, nhưng có nhược điểm lớn: đời thực có quá nhiều yếu tố đan xen. Một bị cáo trông "không đáng tin" có thể cũng khác ở những điểm khác mà nhà nghiên cứu không đo hết. Vì vậy các kết quả dưới đây nên được đọc là mối liên hệ đã được ghi nhận, phần lớn không chứng minh trực tiếp quan hệ nhân quả.
Dù vậy, khi nhiều nghiên cứu ở nhiều lĩnh vực cùng chỉ về một hướng, và hướng đó khớp với những gì thí nghiệm có kiểm soát cho thấy, giới khoa học coi đó là tín hiệu đáng nghiêm túc.
Ở toà án: khuôn mặt và phán quyết
Khuôn mặt trẻ thơ và trách nhiệm. Leslie Zebrowitz và Susan McDonald năm 1991 phân tích các vụ kiện dân sự nhỏ ở Mỹ. Họ ghi nhận bị đơn có khuôn mặt mang nét trẻ thơ có xu hướng được phán là ít lỗi hơn trong các vụ bị cáo buộc cố ý, nhưng lại bất lợi hơn trong các vụ bị cáo buộc cẩu thả. Ấn tượng "ngây thơ, vụng về" được mang vào cách nhìn nhận hành vi.
Khuôn mặt trông không đáng tin và án nặng. John Paul Wilson và Nicholas Rule năm 2015 cho người tham gia chấm mức trông đáng tin của ảnh những người từng bị kết án tội nghiêm trọng ở Mỹ, không cho biết bản án. Những người có khuôn mặt bị chấm là trông kém đáng tin có xu hướng nhận án nặng nhất nhiều hơn, kể cả khi đã tính đến một số yếu tố khác của vụ án. Đây là mối liên hệ thống kê trên hồ sơ có sẵn, không phải thí nghiệm có kiểm soát, nhưng hướng của nó khớp với những gì phòng thí nghiệm cho thấy về ấn tượng đáng tin.
Điều các nghiên cứu này không nói. Chúng không nói thẩm phán hay bồi thẩm cố tình thiên vị, cũng không nói khuôn mặt quyết định toàn bộ bản án. Chúng chỉ cho thấy một yếu tố lẽ ra không liên quan vẫn có dấu vết trong kết quả, và đó là lý do nhiều hệ thống tư pháp quan tâm đến việc giảm thiên kiến trong quá trình xét xử.
Ở doanh nghiệp: khuôn mặt của người lãnh đạo
Nicholas Rule và Nalini Ambady năm 2008 cho sinh viên xem ảnh khuôn mặt của giám đốc điều hành các công ty lớn ở Mỹ và chấm các phẩm chất như có năng lực, có uy, có vẻ lãnh đạo. Những người không hề biết gì về các công ty này vẫn cho ra điểm số có liên hệ với lợi nhuận của công ty mà giám đốc đó điều hành. Kết quả gây chú ý vì nó gợi ý ấn tượng khuôn mặt có thể đi kèm với thành tích thật.
Tuy nhiên, cách đọc cẩn trọng là: mối liên hệ không cho biết chiều nhân quả. Có thể hội đồng quản trị đã chọn những người có khuôn mặt "trông có năng lực" cho các vị trí ở công ty vốn đang tốt; có thể người lãnh đạo có vẻ ngoài tự tin được nhân viên và đối tác hợp tác thuận hơn. Một nghiên cứu của John Graham, Campbell Harvey và Manju Puri năm 2017 ghi nhận giám đốc có khuôn mặt trông có năng lực có xu hướng được trả lương cao hơn, nhưng không thấy họ mang lại thành tích tốt hơn tương xứng.
Với người làm quản lý ở Việt Nam, bài học thực tế là: khi chọn người cho vị trí lãnh đạo, cảm giác "trông có tố chất" là thứ cần đặt câu hỏi nhiều nhất, vì nó vừa mạnh vừa khó nhận ra. Phần tuyển dụng cụ thể được bàn kỹ ở danh mục định kiến ngoại hình của trang.
Một điểm nữa đáng lưu ý: các nghiên cứu về giám đốc chủ yếu làm với công ty lớn ở Mỹ, nơi ảnh và thông tin lãnh đạo được công bố rộng rãi. Chưa nên mặc định kết quả giống hệt ở doanh nghiệp Việt Nam, nơi việc chọn lãnh đạo còn chịu ảnh hưởng của quan hệ gia đình, sở hữu và văn hoá tổ chức theo những cách khác. Điều có thể mang theo là câu hỏi, không phải con số.
Ở lá phiếu: những nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất
Bầu cử là lĩnh vực được nghiên cứu nhiều nhất về ảnh hưởng của khuôn mặt, vì có kết quả công khai và ảnh ứng viên dễ thu thập. Bảng dưới tóm lược ba nghiên cứu kinh điển, cả ba đều làm với các cuộc bầu cử ở nước ngoài và chỉ đo cảm nhận về khuôn mặt, không bàn quan điểm của ứng viên.
| Nghiên cứu | Cách làm | Điều ghi nhận được |
|---|---|---|
| Todorov và cộng sự, 2005 | Người tham gia xem nhanh ảnh cặp ứng viên Quốc hội Mỹ họ không biết, chọn người trông có năng lực hơn | Người được chấm trông có năng lực hơn thắng ở khoảng bảy phần mười số cặp |
| Ballew và Todorov, 2007 | Rút ngắn thời gian nhìn còn khoảng một phần mười giây | Đánh giá chớp nhoáng vẫn liên hệ với kết quả; suy nghĩ kỹ hơn không làm dự đoán tốt hơn |
| Antonakis và Dalgas, 2009 | Trẻ em chơi trò chọn thuyền trưởng từ ảnh cặp ứng viên một cuộc bầu cử ở Pháp | Lựa chọn của trẻ khớp với kết quả thật ở mức tương tự người lớn |
Cần đọc đúng con số "bảy phần mười". Nó không có nghĩa là khuôn mặt quyết định bảy phần mười kết quả. Nó chỉ là tỷ lệ các cặp mà người trông có năng lực hơn tình cờ cũng là người thắng, và trong đó còn lẫn nhiều yếu tố khác như ứng viên đương nhiệm, tuổi tác, nguồn lực vận động. Các nghiên cứu về sau cho thấy ảnh hưởng của khuôn mặt rõ hơn ở cử tri ít thông tin về ứng viên và nhỏ đi khi cử tri hiểu biết nhiều hơn.
Vì sao ảnh hưởng nhỏ vẫn đáng lo
Người đọc có thể hỏi: nếu khuôn mặt chỉ là một trong rất nhiều yếu tố, sao phải lo? Câu trả lời nằm ở chỗ ảnh hưởng ấy không công bằng và không ngẫu nhiên. Nó luôn nghiêng về một kiểu khuôn mặt nhất định, kiểu được văn hoá và cảm nhận chung coi là đáng tin, có năng lực. Những người tình cờ có khuôn mặt nằm ở phía kia của các trục cảm nhận chịu thiệt lặp đi lặp lại, ở trường học, nơi làm việc, trong các quyết định hành chính, mà không có lỗi gì. Họ cũng hiếm khi biết mình bị thiệt vì lý do đó, vì không ai ghi "trông không đáng tin" vào biên bản; lý do chính thức luôn là một điều khác nghe hợp lý hơn.
Ví dụ giả định: hai nhân viên ở một công ty tại Đồng Nai có thành tích gần như nhau. Một người có khuôn mặt "trông sáng sủa", người kia có khuôn mặt "trông khó đăm đăm". Trong mỗi lần xét thưởng, giao dự án, đề bạt, chênh lệch do ấn tượng có thể chỉ nhỏ. Nhưng sau mười năm, những chênh lệch nhỏ ấy cộng dồn thành hai con đường sự nghiệp khác hẳn nhau.
Đây cũng là lý do chính các nhà nghiên cứu như Alexander Todorov, trong cuốn sách năm 2017 có tên có thể dịch là "Giá trị bề ngoài", vừa trình bày sức mạnh của ấn tượng khuôn mặt vừa phản đối mạnh mẽ mọi nỗ lực biến nó thành công cụ đánh giá người, dù dưới hình thức tướng học cổ hay thuật toán hiện đại.
Giảm ảnh hưởng của khuôn mặt trong các quyết định có hệ quả
Nếu công việc của bạn có phần đánh giá con người, dưới đây là các bước đã được nhiều tổ chức áp dụng, không cần công nghệ phức tạp.
- Xác định trước tiêu chí và bằng chứng. Viết ra điều gì sẽ được xem xét và dữ liệu nào chứng minh, trước khi gặp người.
- Đọc hồ sơ trước, gặp mặt sau. Khi đã có đánh giá dựa trên dữ kiện, ấn tượng khuôn mặt khó lật ngược hơn.
- Ghi lý do quyết định bằng chữ. Một quyết định phải giải thích bằng lý do cụ thể sẽ khó dựa vào cảm giác "trông không ổn".
- Rà lại các quyết định theo thời gian. Xem những người được chọn và bị loại có điểm chung nào về ngoại hình không; nếu có, đó là dấu hiệu cần chỉnh quy trình.
- Không dùng công cụ chấm khuôn mặt. Mọi phần mềm hứa đánh giá năng lực, độ tin cậy qua ảnh hay video về bản chất là tự động hoá đúng thiên kiến mà các nghiên cứu trên đã chỉ ra.
Áp dụng những bước này không đòi hỏi bạn nghi ngờ bản thân mọi lúc. Nó chỉ đặt cảm giác về khuôn mặt vào đúng vị trí: một thông tin về người nhìn, không phải thông tin về người được nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Khuôn mặt có thật sự ảnh hưởng đến kết quả bầu cử không?
Các nghiên cứu như của Todorov năm 2005 ghi nhận ứng viên trông có năng lực hơn thắng ở khoảng bảy phần mười số cặp được xét. Đây là mối liên hệ, lẫn nhiều yếu tố khác, và ảnh hưởng giảm khi cử tri có nhiều thông tin về ứng viên.
Thẩm phán có bị ảnh hưởng bởi khuôn mặt bị cáo không?
Một số nghiên cứu ở Mỹ ghi nhận mối liên hệ giữa khuôn mặt trông kém đáng tin hoặc trông trẻ thơ với mức án hay phán quyết. Chúng không chứng minh sự cố ý thiên vị, nhưng cho thấy một yếu tố lẽ ra không liên quan vẫn để lại dấu vết.
Giám đốc trông có năng lực có điều hành tốt hơn không?
Có nghiên cứu thấy ấn tượng từ ảnh giám đốc liên hệ với lợi nhuận công ty, nhưng chiều nhân quả chưa rõ. Một nghiên cứu năm 2017 thấy giám đốc trông có năng lực được trả lương cao hơn mà không mang lại thành tích tương xứng.
Vì sao trẻ em đoán được người thắng cử qua ảnh?
Vì trẻ cũng có những ấn tượng khuôn mặt giống người lớn, và nhiều cử tri khi thiếu thông tin cũng dựa vào ấn tượng đó. Kết quả này cho thấy ấn tượng đơn giản đến đâu, không cho thấy khuôn mặt nói lên năng lực lãnh đạo.
Ảnh hưởng nhỏ của khuôn mặt có đáng lo không?
Có, vì nó luôn nghiêng về một kiểu khuôn mặt và lặp lại qua nhiều quyết định. Người có khuôn mặt bị cảm nhận kém thiện cảm chịu thiệt cộng dồn ở trường học, nơi làm việc mà không có lỗi gì.
Làm sao giảm ảnh hưởng của khuôn mặt khi ra quyết định?
Xác định tiêu chí và bằng chứng trước, đọc hồ sơ trước khi gặp mặt, ghi lý do quyết định bằng chữ, rà lại các quyết định theo thời gian, và không dùng phần mềm hứa đánh giá người qua ảnh khuôn mặt.