AI xem tướng không chính xác theo nghĩa khoa học: cùng một người, chỉ cần đổi ánh sáng hay góc chụp, kết quả đã khác; còn khi đưa ảnh một bức tượng, máy vẫn phán đầy đủ tính cách như thường. Bạn không cần tin lời ai, kể cả lời của bài này. Mười lăm phút với điện thoại và vài tấm ảnh là đủ để tự thấy.
Dưới đây là năm phép thử, xếp từ dễ đến khó, kèm cách ghi chép để so sánh. Mỗi phép thử kiểm một điều mà một công cụ đáng tin buộc phải vượt qua. Bạn có thể làm một mình, hoặc làm cùng bạn bè, con cái tuổi teen như một bài tập tư duy phản biện vui vẻ. Lưu ý trước: chỉ dùng ảnh của chính mình hoặc ảnh không phải người thật, không dùng ảnh người khác.
Một công cụ đáng tin phải vượt qua điều gì
Trong đo lường, có hai khái niệm cơ bản. Thứ nhất là độ ổn định: đo cùng một thứ nhiều lần phải ra kết quả gần giống nhau. Cái cân điện tử mỗi lần bước lên lại chênh nhau năm ký là cái cân hỏng. Thứ hai là độ đúng: thứ được đo phải thật sự liên quan đến điều người ta tuyên bố. Một cái thước đo chiều cao rất ổn định nhưng không thể cho bạn biết người đó tốt bụng hay không.
App xem tướng tuyên bố đọc được tính cách, vận mệnh từ khuôn mặt. Phép thử độ đúng cho tuyên bố này đòi hỏi nghiên cứu quy mô lớn, so lời phán với hành vi thật của hàng nghìn người, và các nghiên cứu theo hướng đó không ủng hộ nó. Nhưng phép thử độ ổn định thì bạn tự làm được ngay ở nhà. Nếu một công cụ còn không ổn định, câu hỏi về độ đúng gần như không cần đặt ra nữa.
Năm phép thử dưới đây chủ yếu kiểm độ ổn định, cộng thêm hai phép kiểm xem máy có biết từ chối khi không nên phán hay không. Đó là hai phẩm chất tối thiểu, không phải yêu cầu khắt khe.
Chuẩn bị trước khi thử
Làm đúng phần chuẩn bị để kết quả so sánh được với nhau.
- Chọn một app hoặc một chatbot có tính năng xem tướng qua ảnh. Đọc qua chính sách quyền riêng tư; nếu app giữ ảnh vô thời hạn hoặc dùng để huấn luyện mà không cho tắt, cân nhắc chọn công cụ khác.
- Chuẩn bị năm tấm ảnh: hai tấm chụp chính diện cách nhau năm phút trong cùng điều kiện, một tấm dưới đèn vàng từ một bên, một tấm ngửa cằm nhẹ, một tấm chụp bức tượng hoặc tranh vẽ chân dung trong nhà. Thêm một ảnh cũ của bạn từ nhiều năm trước nếu có.
- Cắt ảnh sát mặt, bỏ phông nền có đồ đạc, cửa nhà, giấy tờ. Tắt thông tin vị trí khi chia sẻ ảnh nếu điện thoại cho phép.
- Mở một bảng ghi chép đơn giản: mỗi ảnh một cột, mỗi hàng một chủ đề app hay nói tới như tính cách, công việc, tình cảm, tiền bạc, sức khoẻ. Chép ngắn lời phán vào đúng ô.
- Nếu dùng chatbot, mỗi lần thử mở một cuộc trò chuyện mới và dùng cùng một câu lệnh, để máy không “nhớ” lần trước.
Ghi chép là bước người ta hay bỏ, nhưng thiếu nó thì trí nhớ của bạn sẽ chỉ giữ lại những câu nghe trúng và quên những câu lệch. Đó chính là cơ chế khiến nhiều người thấy xem tướng “đúng lạ lùng”.
Năm phép thử và điều mỗi phép thử cho thấy
Thử 1, gửi lại cùng một ảnh. Gửi đúng tấm ảnh đầu tiên hai lần, cách nhau vài phút. App dùng bảng tra cứng thường cho kết quả giống hệt, điều này cho thấy lời phán là đoạn văn soạn sẵn. Chatbot dùng mô hình ngôn ngữ thường cho hai bài văn khác nhau, đôi khi trái nhau ở chi tiết, vì mô hình viết lại từ đầu mỗi lần.
Thử 2, hai ảnh chính diện chụp cách nhau năm phút. Khuôn mặt bạn không đổi trong năm phút. Nếu kết quả đổi kiểu mắt, kiểu mũi hay đổi hẳn lời phán về công việc, công cụ không ổn định ngay với những khác biệt nhỏ nhất của tấm ảnh.
Thử 3, đổi ánh sáng và góc chụp. Đèn vàng một bên và cằm ngửa nhẹ làm thay đổi tỉ lệ các phần trên khuôn mặt trong ảnh. Nếu lời phán thay đổi rõ rệt, nghĩa là máy đang “xem” ánh sáng và góc máy chứ không phải con người.
Thử 4, ảnh tượng hoặc tranh vẽ. Một công cụ biết giới hạn sẽ báo đây không phải người thật hoặc từ chối phán. Nếu máy vẫn viết đầy đủ tính cách, sự nghiệp, tình duyên cho một bức tượng, bạn biết lời luận giải được sinh ra bất kể đầu vào là gì.
Thử 5, ảnh cũ của chính bạn. Mặt bạn mười năm trước khác bây giờ. Sách tướng cổ cũng nói tướng thay đổi theo tuổi, nhưng nếu lời phán về tính cách hay số phận cơ bản đảo ngược giữa hai ảnh cùng một người, “bản chất” mà máy tuyên bố đọc được rõ ràng phụ thuộc vào tấm ảnh.
Đọc kết quả ghi chép như thế nào
Sau khi điền bảng, bạn đếm xem có bao nhiêu ô thay đổi giữa các ảnh của cùng một người. Bảng dưới gợi ý cách hiểu. Đây là cách đọc mang tính định hướng, không phải thang chuẩn khoa học.
| Điều quan sát được | Cách hiểu hợp lý |
|---|---|
| Lời phán giống hệt từng chữ giữa các ảnh | Bảng tra soạn sẵn với ô rất rộng; nhiều người khác cũng nhận đúng đoạn này |
| Lời phán đổi khi chỉ đổi ánh sáng | Máy phản ứng với điều kiện chụp, không phải với đặc điểm ổn định của bạn |
| Ảnh tượng vẫn được phán đầy đủ | Hệ thống không có cơ chế từ chối; lời văn sinh ra bất kể đầu vào |
| Chatbot đổi giọng khi bạn hỏi lại kiểu nghi ngờ | Mô hình ngôn ngữ chiều theo người hỏi, không bám vào số đo nào |
| Câu nào cũng đúng với bạn | Câu viết chung chung, đúng với gần như ai; thử đọc cho người khác nghe xem họ có thấy đúng không |
Hàng cuối là phép thử phụ rất đáng làm: đọc to lời phán của bạn cho một người bạn mà không nói là của ai, hỏi xem họ thấy đúng với họ mấy phần. Phần tâm lý vì sao câu chung chung nghe như viết riêng cho mình được trang AI Bói Toán trình bày kỹ.
Thử với chatbot: câu lệnh nên dùng
Nếu bạn dùng chatbot đa năng có nhận ảnh, câu lệnh ảnh hưởng rất mạnh đến kết quả. Câu lệnh ép vai như “đóng vai thầy tướng giỏi nhất và phán chính xác” sẽ cho ra lời lẽ tự tin, không rào đón. Để thí nghiệm công bằng, bạn dùng cùng một câu lệnh trung tính cho mọi ảnh, ví dụ: “Theo các sách nhân tướng học phổ biến, đặc điểm khuôn mặt trong ảnh này được mô tả thế nào? Hãy nói rõ đâu là quan niệm văn hoá, đâu là điều có bằng chứng khoa học.”
Với câu lệnh này, nhiều chatbot sẽ tự thêm cảnh báo rằng nhân tướng học không có cơ sở khoa học. Đó là dấu hiệu tốt. Bạn có thể thử thêm một câu lệnh thứ hai: “Bạn chắc chắn bao nhiêu phần về nhận xét vừa rồi, và điều gì trong ảnh có thể làm nhận xét sai?” Câu trả lời thường nhắc đến ánh sáng, góc chụp, biểu cảm, đúng những thứ năm phép thử ở trên đang kiểm.
Một thí nghiệm thú vị nữa: gửi cùng một ảnh nhưng thêm một câu giới thiệu khác nhau, lần đầu “đây là một giám đốc thành đạt”, lần sau “đây là người vừa thất nghiệp”. Nếu lời luận giải đổi theo câu giới thiệu, bạn thấy rõ mô hình đang viết theo gợi ý của bạn chứ không đọc gì từ khuôn mặt.
Thử xong rồi: dọn ảnh và dấu vết
Thí nghiệm để lại năm, sáu tấm ảnh khuôn mặt trên một dịch vụ bên ngoài. Trước khi đóng app, bạn dành thêm vài phút cho phần dọn dẹp.
- Vào lịch sử hoặc thư viện kết quả trong app, xoá từng lần xem. Nếu app có mục xoá tài khoản và dữ liệu, dùng nó khi không định chơi tiếp.
- Với chatbot, xoá các cuộc trò chuyện vừa tạo. Kiểm tra mục cài đặt dữ liệu xem có tuỳ chọn không dùng nội dung trò chuyện để huấn luyện mô hình hay không, và tắt nếu bạn muốn.
- Xoá các ảnh đã cắt sát mặt khỏi thư mục tạm trên điện thoại, nhất là nếu thư viện ảnh đang tự đồng bộ lên dịch vụ lưu trữ trực tuyến.
- Thu hồi quyền truy cập camera và thư viện ảnh đã cấp cho app trong phần cài đặt của điện thoại.
- Gỡ app nếu không dùng nữa. Gỡ app không tự xoá dữ liệu đã gửi lên máy chủ, nên các bước xoá ở trên vẫn cần làm trước.
Ảnh khuôn mặt là dữ liệu sinh trắc; một khi đã nằm trên máy chủ của người khác, bạn chỉ còn cách yêu cầu họ xoá. Quyền yêu cầu xoá và cách viết yêu cầu được trình bày ở trang AI Định Danh.
Biến phép thử thành bài học cho cả nhà
Năm phép thử này hợp để làm cùng con tuổi mới lớn đang mê app xem tướng. Thay vì cấm, bạn đề nghị cùng làm thí nghiệm, để con tự ghi chép và tự kết luận. Một đứa trẻ tự phát hiện ra máy phán tính cách cho một bức tượng sẽ nhớ bài học lâu hơn mọi lời giảng. Nhớ dùng ảnh của chính con khi con đồng ý, hoặc ảnh tranh tượng, không dùng ảnh bạn học của con.
Với người lớn tuổi trong nhà hay tin tướng số, cách tiếp cận nên nhẹ nhàng hơn. Không cần chứng minh ai sai. Bạn có thể cùng xem, cùng cười khi máy phán một bức tượng “có số đào hoa”, rồi kể rằng sách tướng ngày xưa do người xem trực tiếp, nhìn cả thần thái, lời nói, còn máy chỉ nhìn một tấm ảnh phẳng. Như vậy giữ được sự tôn trọng với di sản văn hoá mà người lớn vẫn hiểu vì sao không nên tin app.
Nếu sau thí nghiệm bạn vẫn muốn tìm hiểu các hệ thống văn hoá phương Đông một cách có hệ thống, có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học với tinh thần tham khảo, hoặc đọc các danh mục về sách tướng cổ trên chính trang này để thấy người xưa lập luận ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gửi cùng một ảnh hai lần cho chatbot lại ra hai kết quả khác nhau?
Mô hình ngôn ngữ sinh văn bản có yếu tố ngẫu nhiên, mỗi lần viết lại từ đầu. Nó không lưu một kết luận cố định về khuôn mặt bạn, nên câu chữ và cả nội dung có thể đổi giữa các lần hỏi.
App cho kết quả giống hệt mỗi lần thì có phải là chính xác không?
Giống hệt chỉ cho thấy app dùng bảng tra cố định. Ổn định là điều kiện cần, chưa phải điều kiện đủ. Một bảng tra có thể ổn định tuyệt đối mà vẫn không nói được gì đúng về con người thật.
Thử với ảnh người nổi tiếng có được không?
Không nên dùng ảnh người thật khác, kể cả người nổi tiếng, vì bạn đang đưa ảnh khuôn mặt của họ vào một dịch vụ mà họ không đồng ý. Ảnh tượng, tranh vẽ hoặc ảnh của chính bạn là đủ cho thí nghiệm.
Nếu app phán đúng nhiều điều về mình thì giải thích thế nào?
Thường là do câu viết chung chung đúng với rất nhiều người, cộng với việc ta nhớ câu trúng và quên câu trượt. Thử đọc lời phán đó cho người khác nghe; nếu họ cũng thấy đúng, bạn có câu trả lời.
Có cách nào để AI xem tướng chính xác hơn không?
Chụp ảnh đẹp hơn chỉ làm phép đo khuôn mặt chính xác hơn, không làm phần luận giải có cơ sở hơn. Vấn đề nằm ở chỗ chưa có bằng chứng nối đặc điểm khuôn mặt với tính cách hay số phận, chứ không nằm ở chất lượng ảnh.
Làm thí nghiệm này với trẻ em có ổn không?
Ổn nếu bạn làm cùng, dùng ảnh của chính trẻ khi trẻ đồng ý hoặc ảnh tranh tượng, và nhấn mạnh mục tiêu là học cách kiểm tra thông tin. Không đọc to lời phán tiêu cực về ngoại hình của trẻ.