Cử chỉ tay là loại tín hiệu không lời phụ thuộc văn hoá nhiều nhất: cùng một động tác như giơ ngón cái, khum ngón tay thành vòng tròn, hay ngoắc tay gọi người có thể là lời khen ở nơi này và lời xúc phạm ở nơi khác. Lý do là các cử chỉ này thuộc nhóm "biểu tượng", có nghĩa do cộng đồng quy ước giống như từ vựng, chứ không phải bản năng chung.
Bài này giải thích vì sao cử chỉ tay khác nhau, điểm qua những động tác hay gây hiểu lầm khi người Việt đi nước ngoài hoặc tiếp khách quốc tế, các cử chỉ trong văn hoá Việt mà người nước ngoài dễ làm sai, và cách xử lý khi lỡ dùng nhầm. Ý nghĩa cử chỉ thay đổi theo thời gian và theo vùng, nên mọi mô tả dưới đây là xu hướng phổ biến, cần kiểm lại theo nơi bạn đến.
Vì sao cử chỉ tay không có nghĩa chung
Như đã nói ở bài về ngôn ngữ cơ thể, Ekman và Friesen xếp các cử chỉ có nghĩa cố định trong cộng đồng vào nhóm biểu tượng. Chúng giống từ vựng ở chỗ có thể thay lời: bạn gật đầu thay cho "vâng", xua tay thay cho "thôi". Và cũng như từ vựng, chúng được học, nên mỗi cộng đồng có bộ "từ điển cử chỉ" riêng.
Năm 1979, nhà động vật học Desmond Morris và các cộng sự xuất bản cuốn Gestures, kết quả của một cuộc khảo sát tại khoảng bốn mươi địa điểm ở châu Âu và vùng Địa Trung Hải về ý nghĩa của hai mươi cử chỉ phổ biến. Họ ghi nhận cùng một động tác có thể mang nghĩa khác nhau giữa các vùng sát cạnh nhau, và ranh giới nghĩa đôi khi trùng với ranh giới ngôn ngữ hay lịch sử hơn là biên giới quốc gia. Cuốn sách là tư liệu từ nhiều thập kỷ trước, nhưng bài học về độ đa dạng vẫn còn nguyên.
Thêm vào đó, nghĩa của cử chỉ thay đổi theo thời gian. Phim ảnh, mạng xã hội và biểu tượng cảm xúc trên điện thoại đang làm nhiều cử chỉ phương Tây quen thuộc hơn ở châu Á, nhưng cũng tạo ra nghĩa mới. Một biểu tượng ngón cái có thể là "đồng ý" với người này và là cách trả lời hơi cụt lủn với người khác.
Những cử chỉ hay gây hiểu lầm khi ra nước ngoài
Bảng dưới gom một số cử chỉ được nhắc nhiều trong tài liệu giao tiếp liên văn hoá. Ý nghĩa ghi ở đây là xu hướng đã được mô tả rộng rãi, không phải ở mọi nơi trong nước đó, và có thể đã thay đổi ở thế hệ trẻ.
| Cử chỉ | Nghĩa quen thuộc với nhiều người Việt | Nơi có thể hiểu khác |
|---|---|---|
| Khum ngón cái và ngón trỏ thành vòng tròn | "Được", "ổn" | Ở một số nước như Brazil, có thể bị coi là thô tục; ở Pháp có lúc mang nghĩa "số không", "vô giá trị"; ở Nhật có thể gợi chỉ tiền |
| Giơ ngón cái | Khen, đồng ý | Ở một số vùng Trung Đông, Tây Phi và một phần Nam Âu, từng bị coi là cử chỉ xúc phạm |
| Giơ hai ngón tay hình chữ V, mu bàn tay hướng ra ngoài | Chụp ảnh vui, "chiến thắng" | Ở Anh, Úc, Ireland, đây là cử chỉ xúc phạm; chiều lòng bàn tay hướng ra ngoài thì không |
| Gật đầu và lắc đầu | Gật là có, lắc là không | Ở Bulgaria và một số vùng Balkan, cử động đầu cho "có" và "không" được mô tả là khác thói quen chung; ở Nam Ấn Độ có kiểu nghiêng lắc đầu nghĩa là đồng ý |
| Xoè cả bàn tay hướng về phía người khác | "Dừng lại", "chờ chút" | Ở Hy Lạp, một cử chỉ xoè tay đẩy về phía mặt người khác là xúc phạm nặng |
Không cần học thuộc bảng này. Điều quan trọng hơn là thói quen tự nhắc: trước khi dùng cử chỉ thay lời ở nơi lạ, hãy quan sát người địa phương, hoặc dùng lời cho chắc. Một câu cảm ơn bằng tiếng địa phương, dù phát âm vụng, hầu như không bao giờ bị hiểu nhầm. Với người làm nghề hướng dẫn viên, tiếp viên hay lễ tân, ghi lại những lần khách phản ứng bất ngờ với một cử chỉ cũng là cách tích luỹ hiểu biết thực tế, sát hơn mọi danh sách in sẵn.
Cử chỉ trong văn hoá Việt mà khách nước ngoài dễ làm sai
Chiều ngược lại cũng quan trọng, nhất là với người làm du lịch, khách sạn, giáo viên dạy người nước ngoài, hay doanh nghiệp tiếp đối tác. Những quy ước dưới đây được nhiều người Việt chia sẻ, dù mức độ khác nhau giữa các vùng và thế hệ:
- Gọi người bằng cách ngửa bàn tay và ngoắc ngón trỏ bị coi là thiếu tôn trọng, vì giống cách gọi con vật. Cách lịch sự là úp lòng bàn tay xuống và vẫy cả bàn tay về phía mình.
- Đưa và nhận đồ bằng hai tay với người lớn tuổi, cấp trên hay khách là phép lịch sự quen thuộc; đưa bằng một tay, nhất là tay trái, có thể bị xem là xuề xoà.
- Chỉ thẳng ngón trỏ vào người khác khi nói chuyện dễ bị hiểu là trách móc. Khi cần chỉ, người ta thường dùng cả bàn tay mở.
- Bắt chéo ngón giữa lên ngón trỏ, ở phương Tây là cầu may, nhưng ở Việt Nam được nhiều người coi là cử chỉ thô tục.
- Xoa đầu người lớn là điều tối kỵ ở nhiều gia đình; xoa đầu trẻ nhỏ thì phổ biến hơn nhưng không phải phụ huynh nào cũng thích.
- Khoanh tay chào của trẻ em Việt với người lớn là cử chỉ lễ phép, khác hẳn cách đọc "khoanh tay là phòng thủ" trong sách kỹ năng phương Tây.
Mục cuối là ví dụ rất rõ cho việc không thể mang một "từ điển ngôn ngữ cơ thể" từ văn hoá này áp sang văn hoá khác. Cùng là khoanh tay, nhưng trong bối cảnh Việt Nam nó có thể mang nghĩa ngược với điều sách nước ngoài mô tả.
Cử chỉ minh hoạ thì đỡ rủi ro hơn
Minh hoạ đi kèm lời nói. Khác với nhóm biểu tượng, cử chỉ minh hoạ như dang tay tả kích thước, chỉ hướng, vẽ hình trong không khí đi kèm câu chữ và thường được hiểu nhờ lời nói. Vì vậy chúng ít gây hiểu lầm nghiêm trọng hơn.
Nhưng mức độ khoa tay vẫn khác nhau. Có nơi người ta khoa tay nhiều và rộng khi nói, có nơi khoa tay mạnh bị coi là thiếu điềm tĩnh. Người Việt ở môi trường công sở thường giữ cử chỉ khá gọn, nhất là trước cấp trên, trong khi ở bàn nhậu hay quán cà phê với bạn bè thì thoải mái hơn nhiều.
Cách đếm bằng ngón tay cũng khác. Người Việt thường bắt đầu đếm bằng ngón cái hoặc ngón trỏ tuỳ thói quen, trong khi ở một số nước châu Âu người ta bắt đầu bằng ngón cái và ở Nhật hay gập ngón tay vào lòng bàn tay khi đếm. Khi gọi món hay mua hàng bằng tay ở nước ngoài, con số bạn giơ lên có thể bị đọc lệch nếu hai bên quen đếm theo kiểu khác nhau, nên tốt nhất là nói kèm hoặc chỉ vào thứ cần mua.
Chỉ đường có nhiều cách. Có những cộng đồng chỉ hướng bằng môi hoặc hất cằm thay vì dùng tay. Người nước ngoài chưa quen có thể tưởng người địa phương đang thiếu lịch sự, trong khi đó là cách bình thường ở đó.
Chuẩn bị trước khi đi công tác, du lịch hay tiếp khách
Một vài việc nhỏ giúp bạn tránh phần lớn tình huống khó xử:
- Trước chuyến đi, tìm đọc tài liệu về phép lịch sự của nơi đến từ nguồn chính thức hoặc người bản địa, chú ý mục cử chỉ và đụng chạm.
- Có thể hỏi chatbot: "Hãy liệt kê những cử chỉ tay phổ biến ở Việt Nam có thể bị hiểu khác ở Nhật Bản, nêu rõ mức độ phổ biến và nhắc những điểm còn tranh cãi." Sau đó đối chiếu với tài liệu từ cơ quan văn hoá hoặc người từng sống ở đó, vì chatbot có thể khái quát quá mức.
- Khi tiếp khách nước ngoài, dặn nhân viên lễ tân về vài quy ước Việt Nam để họ giải thích nhẹ nhàng nếu khách vô tình làm khác.
- Ở nơi lạ, ưu tiên dùng lời, nụ cười và cử chỉ mở bàn tay, hạn chế các cử chỉ biểu tượng như ngón cái hay vòng tròn ngón tay.
- Nếu lỡ dùng sai và thấy người đối diện khựng lại, xin lỗi bằng lời và giải thích ngắn rằng ở nước mình cử chỉ đó có nghĩa khác. Phần lớn người ta sẽ thông cảm.
Khi hỏi chatbot về văn hoá một nơi, không cần đưa thông tin cá nhân hay chi tiết lịch trình của khách. Mô tả tình huống chung là đủ.
Từ cử chỉ tay đến xem tướng tay
Bàn tay là bộ phận được nhân tướng học truyền thống quan tâm nhiều, từ hình dáng ngón đến các đường chỉ tay. Các bài khác của trang trình bày phần đó như tư liệu văn hoá. Khi đặt cạnh nghiên cứu về cử chỉ, có một khác biệt đáng chú ý: cử chỉ là thứ người ta làm với bàn tay, mang nghĩa do cộng đồng quy ước và thay đổi theo bối cảnh; còn tướng tay dựa vào hình dạng bàn tay, thứ người ta không chọn được.
Điều này giải thích vì sao nghiên cứu về cử chỉ có giá trị thực tế trong giao tiếp, còn việc đọc hình dạng bàn tay để luận về con người thì không có cơ sở khoa học. Hiểu một cái vẫy tay giúp bạn không vô tình xúc phạm ai. Đoán tính cách từ độ dài ngón tay thì chỉ thêm một lý do để đánh giá sai người khác.
Nếu bạn tò mò về cách sách cổ mô tả bàn tay và lá số, bạn có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học, đọc như một tư liệu văn hoá để hiểu thêm về cách người xưa nhìn con người.
Câu hỏi thường gặp
Giơ ngón cái ở Việt Nam có lịch sự không?
Ở Việt Nam, giơ ngón cái thường được hiểu là khen hoặc đồng ý, và khá phổ biến trong giới trẻ. Với người lớn tuổi hay trong bối cảnh trang trọng, nên dùng lời khen cụ thể thay cho cử chỉ, vì một số người coi giơ ngón cái với bề trên là hơi suồng sã.
Cử chỉ vẫy tay chào có giống nhau ở mọi nơi không?
Không hoàn toàn. Ở nhiều nơi, vẫy cả bàn tay qua lại là chào, nhưng ở một số nước, cách vẫy bàn tay lên xuống lại giống cử chỉ gọi người lại gần. Người nhận có thể tưởng bạn đang gọi họ chứ không phải chào tạm biệt.
Ký hiệu OK bằng ngón tay có bị coi là ký hiệu thù ghét không?
Trong vài năm gần đây, ở một số nước phương Tây, ký hiệu này từng bị một số nhóm cực đoan dùng lại với nghĩa xấu, nên trong một vài bối cảnh nó bị nhìn với sự nghi ngại. Ở phần lớn tình huống đời thường, nó vẫn được hiểu là "ổn". Nghĩa phụ thuộc mạnh vào bối cảnh và nơi chốn.
Vì sao người Việt hay đưa đồ bằng hai tay?
Đây là phép lịch sự thể hiện sự tôn trọng người nhận, thường áp dụng với người lớn tuổi, thầy cô, cấp trên, khách. Phong tục tương tự có ở nhiều nơi ở Đông Á như Hàn Quốc, Nhật Bản. Với bạn bè cùng lứa, đưa bằng một tay vẫn bình thường.
Trẻ nhỏ có cần học cử chỉ của nhiều nền văn hoá không?
Không cần học kỹ, nhưng nên được dạy rằng cùng một cử chỉ có thể mang nghĩa khác ở nơi khác, và khi không chắc thì nên dùng lời. Đây là bài học tốt về sự tôn trọng khác biệt, đặc biệt với trẻ học ở trường quốc tế hoặc hay đi du lịch.
Có ứng dụng dịch cử chỉ tay sang nghĩa không?
Có những công cụ nhận diện cử chỉ tay qua camera, như cho trò chơi hoặc hỗ trợ ngôn ngữ ký hiệu, nhưng việc dịch cử chỉ biểu tượng sang nghĩa chính xác theo từng nền văn hoá vẫn rất hạn chế. Nếu thử, hãy kiểm tra quyền truy cập camera và đọc kỹ chính sách dữ liệu của ứng dụng.