Vi biểu cảm là những nét mặt rất ngắn, thường dưới nửa giây, được cho là lộ ra khi một người cố giấu cảm xúc thật. Khái niệm này có thật trong tâm lý học, được Paul Ekman và Wallace Friesen phổ biến từ cuối thập niên 1960, và nổi tiếng toàn cầu nhờ phim truyền hình. Nhưng việc dùng vi biểu cảm để phát hiện nói dối không được bằng chứng khoa học hiện có ủng hộ.
Bài này giải thích vi biểu cảm là gì, nó đến từ đâu, các nghiên cứu thật sự đo được gì, vì sao "đọc vi biểu cảm để bắt nói dối" là bước nhảy quá xa, và nếu cần đánh giá độ tin cậy của một lời kể thì giới nghiên cứu khuyên làm gì thay thế. Bài không hướng dẫn kỹ thuật "đọc vị", vì kỹ thuật đó không có cơ sở.
Khái niệm ra đời như thế nào
Năm 1966, hai nhà nghiên cứu Ernest Haggard và Kenneth Isaacs khi xem lại phim quay các buổi trị liệu tâm lý đã nhận thấy những thay đổi nét mặt cực ngắn, chỉ thấy rõ khi chạy phim chậm. Họ gọi đó là biểu cảm "vi khoảnh khắc" và cho rằng chúng liên quan tới cảm xúc bị dồn nén.
Ba năm sau, Ekman và Friesen công bố bài báo về "rò rỉ phi ngôn ngữ và manh mối của sự lừa dối". Họ kể về một bệnh nhân trầm cảm nói với bác sĩ rằng mình đã khá hơn và xin về nhà; khi xem chậm đoạn phim phỏng vấn, họ thấy thoáng qua một nét mặt tuyệt vọng. Từ đó hình thành ý tưởng: khi người ta cố giấu cảm xúc mạnh, cảm xúc thật có thể "rò rỉ" ra mặt trong tích tắc trước khi bị kìm lại.
Ekman sau đó phát triển các công cụ huấn luyện nhận diện vi biểu cảm, và ý tưởng này lan ra ngoài phòng thí nghiệm. Đỉnh điểm là bộ phim truyền hình Mỹ Lie to Me phát sóng từ năm 2009 đến 2011, với nhân vật chính lấy cảm hứng từ Ekman, nhìn mặt là biết ai nói dối. Hình ảnh đó đến nay vẫn là cách đa số người hình dung về vi biểu cảm.
Điều nghiên cứu đo được về vi biểu cảm
Để công bằng với khái niệm, cần tách phần đã quan sát được khỏi phần suy diễn. Những điểm sau tương đối ít tranh cãi:
- Nét mặt rất ngắn có tồn tại, có thể ghi lại bằng máy quay tốc độ cao và mô tả bằng hệ thống mã hoá cơ mặt.
- Người được huấn luyện có thể nhận ra các nét mặt ngắn được trình chiếu trên màn hình tốt hơn người chưa huấn luyện, trong điều kiện thí nghiệm.
- Khi người ta cố kìm một cảm xúc mạnh, đôi khi có dấu vết cảm xúc đó trên mặt, thường chỉ ở một phần khuôn mặt chứ không trọn vẹn.
- Trong một số nghiên cứu cho người tham gia xem hình ảnh gây xúc động rồi yêu cầu giả vờ cảm xúc khác, vi biểu cảm trọn vẹn xuất hiện rất hiếm.
- Những nét mặt ngắn, không trọn vẹn này xuất hiện cả ở người đang thành thật, không chỉ ở người đang giả vờ.
Hai điểm cuối là then chốt. Một dấu hiệu chỉ có giá trị phát hiện nếu nó xuất hiện thường xuyên khi người ta nói dối và hiếm khi xuất hiện khi họ nói thật. Vi biểu cảm không đạt cả hai điều kiện: hiếm ở người nói dối, và có mặt cả ở người nói thật.
Con người phát hiện nói dối giỏi đến đâu
Năm 2006, Charles Bond và Bella DePaulo công bố một phân tích tổng hợp gộp kết quả của rất nhiều nghiên cứu về khả năng phát hiện nói dối. Con số trung bình họ tìm được là khoảng 54% trả lời đúng, khi mức đoán ngẫu nhiên là 50%. Nói cách khác, con người chỉ giỏi hơn tung đồng xu một chút.
Điều đáng chú ý hơn là các nhóm nghề được kỳ vọng giỏi việc này, như cảnh sát, thẩm phán, nhân viên an ninh, nhìn chung cũng không giỏi hơn đáng kể so với người thường trong các thí nghiệm. Họ thường tự tin hơn, nhưng tự tin không đi kèm chính xác. Đây là kết hợp nguy hiểm nhất: một người tin mình đọc được nói dối sẽ kết luận nhanh và khó đổi ý.
Nhà nghiên cứu truyền thông Timothy Levine đưa ra một cách giải thích cho kết quả này qua thuyết mặc định tin thật, công bố năm 2014: trong giao tiếp hằng ngày, con người có xu hướng mặc định rằng người khác đang nói thật, và chỉ bật chế độ nghi ngờ khi có lý do rõ ràng. Xu hướng này không phải điểm yếu cần sửa, vì phần lớn lời nói hằng ngày đúng là thật, và một xã hội ai cũng nghi ngờ nhau sẽ không vận hành được. Theo hướng này, người ta thường phát hiện nói dối nhờ đối chiếu dữ kiện về sau, nhờ người thứ ba kể lại, hoặc nhờ người nói tự thú, chứ hiếm khi nhờ nhìn mặt ngay lúc đó.
Các tổng hợp nghiên cứu về dấu hiệu nói dối cũng cho thấy phần lớn các dấu hiệu dân gian, như né ánh mắt, cựa quậy, chạm mặt, chỉ có liên hệ rất yếu hoặc không có liên hệ với nói dối. Người căng thẳng vì bị nghi oan có thể biểu hiện y hệt người đang nói dối. Đây là lý do giới nghiên cứu ngày càng chuyển hướng khỏi việc đọc cơ thể.
Khi vi biểu cảm được đưa vào thực tế
Ví dụ được nhắc nhiều nhất là chương trình sàng lọc hành vi hành khách của cơ quan an ninh hàng không Mỹ, triển khai từ khoảng năm 2007, huấn luyện nhân viên quan sát nét mặt và hành vi để chọn ra người cần kiểm tra thêm. Năm 2013, cơ quan kiểm toán của Quốc hội Mỹ công bố báo cáo kết luận rằng không có đủ bằng chứng khoa học cho thấy cách quan sát hành vi này phát hiện được mối đe doạ, và khuyến nghị hạn chế ngân sách cho chương trình.
Bài học không nằm ở chuyện một chương trình cụ thể thành hay bại, mà ở chỗ một ý tưởng hấp dẫn về mặt trực giác có thể được áp dụng rộng trước khi được kiểm chứng. Khi đối tượng bị quan sát là người thật, cái giá của sai sót là người vô tội bị nghi ngờ, bị giữ lại, bị đối xử khác, và thường rơi nhiều hơn vào những nhóm vốn đã dễ bị định kiến.
Ở Việt Nam, các khoá "đọc vị qua nét mặt" cho người làm bán hàng, nhân sự hay quản lý thỉnh thoảng vẫn dùng vi biểu cảm làm điểm nhấn. Nếu bạn là học viên, hãy hỏi người dạy về độ chính xác đã được kiểm chứng của phương pháp, trong điều kiện nào, đo bởi ai. Nếu câu trả lời chỉ là các câu chuyện thành công, đó là dấu hiệu nên dè dặt. Người làm nhân sự còn có thêm một lý do để cẩn trọng: dùng cảm nhận về nét mặt để loại ứng viên hay nghi ngờ nhân viên là mở cửa cho định kiến, và rất khó giải thích cho minh bạch khi bị hỏi lại.
Nếu cần đánh giá một lời kể, giới nghiên cứu khuyên gì
Thay vì soi mặt, các nhóm nghiên cứu về phỏng vấn điều tra, trong đó có nhóm của Aldert Vrij, tập trung vào nội dung lời kể và cách đặt câu hỏi. Ý tưởng chung: kiểm chứng thông tin bằng thông tin. Bảng dưới so sánh hai hướng ở mức nguyên lý, áp dụng cho tình huống đời thường như xác minh sự việc ở nơi làm việc.
| Khía cạnh | Hướng soi cơ thể | Hướng dựa vào nội dung |
|---|---|---|
| Đối tượng quan sát | Nét mặt, ánh mắt, cử chỉ | Chi tiết có thể kiểm chứng trong lời kể |
| Cách hỏi | Câu hỏi dồn, quan sát phản ứng | Câu hỏi mở, để người kể nói đủ, hỏi lại chi tiết |
| Dựa vào | Giả định người nói dối sẽ lộ cảm xúc | Đối chiếu với tài liệu, nhân chứng, dữ kiện |
| Rủi ro chính | Nghi oan người căng thẳng, người khác văn hoá | Tốn thời gian hơn, cần dữ kiện độc lập |
| Mức bằng chứng hiện có | Yếu | Khả quan hơn, vẫn đang được nghiên cứu |
Với người không làm nghề điều tra, nguyên tắc đơn giản nhất là: đừng kết luận ai nói dối từ biểu hiện bên ngoài; nếu chuyện quan trọng, hãy đi tìm dữ kiện, và để người có thẩm quyền xử lý.
Vi biểu cảm, phần mềm và trí tuệ nhân tạo
Từ khoảng cuối thập niên 2010, một số công ty quảng cáo phần mềm phân tích video để phát hiện vi biểu cảm, đánh giá ứng viên, hay đo "mức độ thành thật". Về kỹ thuật, máy có thể phát hiện chuyển động cơ mặt nhanh hơn mắt người. Nhưng vấn đề không nằm ở tốc độ phát hiện; vấn đề nằm ở chỗ chuyển động đó không cho biết chắc điều gì về sự thật thà.
Một mô hình được huấn luyện trên dữ liệu người diễn viên giả vờ nói dối trong phòng thí nghiệm sẽ học được thói quen của người diễn trong bối cảnh đó, không học được nói dối nói chung. Khi đưa ra dùng với người thật, khác văn hoá, khác tuổi, khác ánh sáng, kết quả có thể lệch theo những cách khó lường. Hiện chưa có bằng chứng đáng tin cho thấy phần mềm nào phát hiện nói dối qua nét mặt đủ chính xác để dùng cho quyết định về con người.
Nếu bạn gặp ứng dụng tuyên bố "phân tích video để biết người yêu có nói dối không", hãy nhớ hai điều: kết quả không có cơ sở, và việc tải video khuôn mặt người khác lên mà không được đồng ý là xâm phạm quyền riêng tư. Ảnh và video khuôn mặt thuộc nhóm dữ liệu sinh trắc học nhạy cảm theo quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân; chi tiết về rủi ro này có ở trang AI Định Danh.
Câu hỏi thường gặp
Vi biểu cảm kéo dài bao lâu?
Các tài liệu thường mô tả vi biểu cảm kéo dài dưới nửa giây, có khi chỉ vài phần trăm giây. Con số cụ thể khác nhau giữa các tác giả. Với độ ngắn như vậy, mắt thường dễ bỏ lỡ, nên nhiều nghiên cứu phải dùng phim quay chậm để quan sát.
Xem phim Lie to Me có học được cách phát hiện nói dối không?
Không. Bộ phim lấy cảm hứng từ một hướng nghiên cứu có thật nhưng phóng đại khả năng của nó cho mục đích giải trí. Một số nghiên cứu còn gợi ý rằng xem loại phim này làm người xem nghi ngờ người khác nhiều hơn mà không đoán đúng hơn.
Có ai thật sự giỏi phát hiện nói dối không?
Một số nghiên cứu từng đưa ra khái niệm những người có khả năng đặc biệt, nhưng kết quả này gây tranh cãi về phương pháp và khó lặp lại. Phân tích tổng hợp cho thấy khác biệt giữa người với người trong khả năng phát hiện nói dối nhỏ hơn nhiều so với khác biệt về việc ai dễ bị tin.
Máy phát hiện nói dối đo nhịp tim có chính xác hơn không?
Máy đa ký đo phản ứng sinh lý như nhịp tim, hô hấp, mồ hôi, tức là đo căng thẳng chứ không đo nói dối. Người vô tội lo lắng có thể bị đánh giá sai, và độ tin cậy của phương pháp này vẫn bị giới khoa học tranh luận. Nhiều nơi không chấp nhận kết quả đó làm chứng cứ duy nhất.
Vì sao người căng thẳng dễ bị nghi là nói dối?
Vì nhiều dấu hiệu dân gian của nói dối thực chất là dấu hiệu của lo lắng: tránh nhìn, nói vấp, tay chân bồn chồn. Người bị nghi oan, người nhút nhát, người đang nói chuyện bằng ngoại ngữ đều có thể biểu hiện như vậy. Đây là lý do dựa vào cơ thể để kết luận rất dễ gây oan sai.
Hiểu về vi biểu cảm có ích gì trong đời thường?
Nó nhắc bạn rằng cảm xúc có thể thoáng qua trên mặt người khác trước khi họ kịp kìm lại, nên khi thấy một nét khác lạ, bạn có thể hỏi han nhẹ nhàng. Nó cũng nhắc rằng nét mặt thoáng qua không phải bằng chứng, nên không nên dùng để buộc tội ai.