Đánh giá người qua khuôn mặt có chính xác không: vì sao ai cũng nghĩ giống mà vẫn sai

Đánh giá người qua khuôn mặt không chính xác như ta tưởng, dù nhiều người nhìn cùng một khuôn mặt thường đưa ra nhận xét rất giống nhau. Các nhà tâm lý học gọi đây là sự khác biệt giữa đồng thuận và chính xác: đồng thuận nghĩa là người nhìn nghĩ giống nhau, chính xác nghĩa là điều họ nghĩ khớp với con người thật. Nghiên cứu nhiều thập kỷ cho thấy cái thứ nhất khá mạnh, còn cái thứ hai yếu và không ổn định.

Sự nhầm lẫn giữa hai khái niệm này là gốc rễ của rất nhiều niềm tin quen thuộc, từ câu "trông mặt mà bắt hình dong" đến các ứng dụng hứa đọc tính cách qua ảnh. Bài này giải thích vì sao đông người cùng nghĩ một điều không làm điều đó đúng hơn, và bạn cần thêm gì để thật sự biết một người.

Đồng thuận là gì, chính xác là gì

Hãy hình dung một thí nghiệm đơn giản. Một trăm người được xem ảnh của cùng một người đàn ông lạ và chấm xem anh ta có đáng tin không. Nếu phần lớn đều chấm cao, ta nói có sự đồng thuận giữa người nhìn. Đây là điều đo được ngay trong phòng thí nghiệm, chỉ cần so các câu trả lời với nhau.

Chính xác thì khó đo hơn hẳn. Muốn biết người đàn ông đó có thật sự đáng tin không, nhà nghiên cứu cần một thước đo không dựa vào khuôn mặt: hành vi trong một trò chơi kinh tế có tiền thật, nhận xét của đồng nghiệp lâu năm, hồ sơ giữ lời hứa. Rồi họ mới so với những gì người nhìn đoán. Việc này tốn công, dễ sai số, và chính vì thế các tuyên bố về độ chính xác thường ít hơn các tuyên bố về tốc độ hay sự đồng thuận.

Trong tâm lý học, hai khái niệm này đã được phân biệt rõ từ lâu, nhưng khi đi vào báo chí phổ thông, chúng hay bị gộp làm một. Một bài báo viết "người ta đánh giá khuôn mặt nhất quán đến kinh ngạc" rất dễ được người đọc hiểu thành "khuôn mặt nói lên tính cách". Đó là bước nhảy mà dữ liệu không cho phép.

Vì sao nhiều người cùng nghĩ giống nhau về một khuôn mặt

Đồng thuận cao không phải điều bí ẩn. Người trong cùng một xã hội học cùng một bộ "khuôn mẫu" về khuôn mặt từ phim ảnh, truyện tranh, quảng cáo, lời người lớn kể. Nhân vật phản diện trong phim thường được hoá trang với lông mày rậm, ánh mắt sắc, khoé miệng trễ xuống; người hiền lành có khuôn mặt tròn, mắt to, hay cười. Xem đủ nhiều, ai cũng mang trong đầu một bộ quy tắc gần giống nhau.

Ngoài văn hoá, có những phản ứng mang tính sinh học hơn. Một khuôn mặt bình thường nhưng có nét hơi giống người đang cười sẽ được thấy là dễ mến; nét hơi giống người đang giận sẽ bị thấy là khó gần. Nhà tâm lý học Leslie Zebrowitz gọi hiện tượng này là sự "khái quát hoá quá mức": ta mang phản ứng dành cho một trạng thái cảm xúc nhất thời áp lên một khuôn mặt chỉ tình cờ có nét giống trạng thái ấy.

Kết quả là hàng trăm người khác nhau, nhìn cùng một bức ảnh, chạy cùng một bộ quy tắc và cho ra cùng một kết luận. Sự trùng khớp này rất thuyết phục về mặt cảm giác: "ai cũng thấy thế thì chắc là đúng". Nhưng nó chỉ chứng minh rằng mọi người dùng cùng một bộ quy tắc, không chứng minh bộ quy tắc phản ánh sự thật.

Bằng chứng về độ chính xác nói gì

Khi có thước đo độc lập, kết quả thường yếu. Nhiều nghiên cứu so ấn tượng từ ảnh với thước đo tính cách độc lập cho thấy mức khớp, nếu có, thường nhỏ và không ổn định giữa các mẫu ảnh khác nhau. Không có phẩm chất nào mà ảnh khuôn mặt tĩnh dự đoán tốt đến mức dùng được để ra quyết định về một cá nhân.

Thêm khuôn mặt vào có thể làm phán đoán tệ hơn. Christopher Olivola và Alexander Todorov năm 2010 phân tích dữ liệu một trang web nơi người dùng đoán đặc điểm của người lạ qua ảnh. Họ thấy trong nhiều trường hợp, người đoán sẽ đúng hơn nếu bỏ qua khuôn mặt và chỉ dựa vào tỷ lệ chung trong dân số. Khuôn mặt kéo họ đi lệch chứ không giúp họ đoán trúng.

Mức khớp nhỏ thường đến từ thứ không phải xương mặt. Ở các nghiên cứu dùng ảnh toàn thân chụp tự nhiên, người nhìn đoán mức hướng ngoại có phần khá hơn may rủi. Nhưng manh mối nằm ở nụ cười, tư thế, quần áo, cách chải chuốt, tức những thứ người đó tự chọn, chứ không phải hình dạng mũi hay cằm.

Ảnh khác nhau của cùng một người cho kết quả khác nhau. Nếu khuôn mặt thật sự chứa thông tin ổn định về tính cách, ấn tượng phải giữ nguyên qua các bức ảnh. Thực tế không như vậy, và đây là bằng chứng mạnh nhất rằng ấn tượng phản ánh bức ảnh nhiều hơn phản ánh con người.

So sánh nhanh: đồng thuận và chính xác

Bảng dưới gom sự khác biệt để bạn dùng khi đọc một tuyên bố về "khoa học khuôn mặt" trên mạng.

Mỗi khi đọc một câu như "nghiên cứu cho thấy người ta đoán được X qua khuôn mặt", bạn có thể hỏi ngay: họ đo đồng thuận hay đo chính xác, và thước đo độc lập là gì? Câu hỏi đơn giản ấy loại được phần lớn các tuyên bố thổi phồng.

Lời tiên tri tự ứng nghiệm: khi ấn tượng sai tạo ra kết quả "đúng"

Có một lý do khiến ấn tượng sai vẫn trông như đúng trong đời sống: cách ta đối xử với người khác làm thay đổi cách họ phản ứng. Nếu bạn thấy một đồng nghiệp mới "trông khó gần", bạn ít chủ động bắt chuyện, trả lời họ ngắn gọn hơn, ít mời họ đi ăn trưa. Đáp lại, người đó cũng dè dặt hơn. Vài tuần sau, bạn kết luận: "Đúng là người khó gần, nhìn mặt là biết."

Hiện tượng này được tâm lý học xã hội nghiên cứu từ lâu dưới tên gọi lời tiên tri tự ứng nghiệm, trong đó kỳ vọng ban đầu của một người dẫn dắt hành vi của người kia theo hướng xác nhận kỳ vọng. Nó không cần ai cố ý; chỉ cần những thay đổi nhỏ trong giọng nói, ánh mắt, mức độ cởi mở.

Hệ quả là kinh nghiệm cá nhân kiểu "xem tướng mấy chục năm, hiếm khi sai" rất khó dùng làm bằng chứng. Người nhìn vừa là người đoán, vừa là người góp phần tạo ra kết quả, lại thường chỉ nhớ những lần trúng. Khoa học tách ba vai trò này ra bằng cách dùng người đánh giá không quen người được nhìn và thước đo không bị ấn tượng của họ chi phối.

Nếu có tín hiệu nhỏ, vì sao vẫn không dùng được để đánh giá một người

Khoa học thận trọng không nói rằng khuôn mặt hoàn toàn không mang chút thông tin nào. Một vài nghiên cứu ghi nhận mức khớp nhỏ ở một số đặc điểm, trong một số điều kiện chụp. Câu hỏi thực tế là: một tín hiệu nhỏ như vậy có đủ để dựa vào khi bạn đánh giá một con người cụ thể không?

Câu trả lời gần như luôn là không. Một mối liên hệ yếu ở cấp độ nhóm lớn nghĩa là trong hàng nghìn người, trung bình có chênh lệch chút ít. Nhưng khi áp vào một cá nhân, sai số lớn hơn tín hiệu rất nhiều. Ví dụ giả định: nếu một nét mặt nào đó chỉ làm tăng nhẹ xác suất một người hướng ngoại, thì với người cụ thể đang ngồi trước mặt bạn, đoán theo nét mặt gần như không khá hơn tung đồng xu, trong khi năm phút trò chuyện cho bạn nhiều thông tin hơn hẳn.

Thêm vào đó là vấn đề tỷ lệ nền. Một phẩm chất hiếm gặp trong dân số, như việc ai đó có ý định gian dối trong một giao dịch, sẽ khiến mọi phép đoán dựa trên dấu hiệu yếu cho ra rất nhiều báo động nhầm. Người bị gán nhầm phải chịu thiệt mà không có lỗi gì. Đây cũng là lý do các nhà nghiên cứu nghiêm túc phản đối việc dùng ấn tượng khuôn mặt, dù là của người hay của máy, để sàng lọc con người.

Dùng hiểu biết này trong đời sống hằng ngày

Biết rằng đồng thuận không phải chính xác không có nghĩa là bạn phải nghi ngờ mọi cảm nhận của mình. Nó chỉ giúp bạn đặt cảm nhận vào đúng chỗ. Một số gợi ý thực tế:

• Khi cả nhóm cùng "thấy" một ứng viên hay đối tác trông thế nào đó, hãy coi đó là dấu hiệu nhóm đang dùng chung một khuôn mẫu, không phải dấu hiệu nhóm đã đúng.
• Khi người lớn tuổi trong nhà nhận xét về người yêu của con cháu qua khuôn mặt, có thể hỏi lại nhẹ nhàng: điều gì người ấy đã làm khiến bác thấy vậy?
• Khi tự thấy mình "nhìn người giỏi", thử ghi lại vài dự đoán cụ thể và kiểm lại sau vài tháng. Cách này trung thực hơn trí nhớ.
• Khi đọc tin về nghiên cứu khuôn mặt, tìm xem bài báo nói đến đồng thuận hay chính xác; nếu không rõ, đừng chia sẻ như một sự thật.
• Với con nhỏ, tránh dùng các câu kiểu "mặt nó gian lắm" để nói về người khác; trẻ học khuôn mẫu từ chính những câu như thế.

Phần tâm lý chung về vì sao con người dễ tin các lời phán đoán, như hiệu ứng Barnum hay kỹ thuật đọc nguội, được trình bày kỹ ở AI Bói Toán. Ở đây chỉ bàn phần riêng của khuôn mặt: thứ mắt thấy và thứ não suy ra từ nó.

Câu hỏi thường gặp

Đánh giá người qua khuôn mặt có chính xác không?

Với ảnh khuôn mặt tĩnh, bằng chứng về độ chính xác yếu và không ổn định. Mức khớp nhỏ đôi khi thấy được thường đến từ nụ cười, tư thế, trang phục, tức thứ người đó tự chọn, chứ không đến từ hình dạng nét mặt.

Vì sao nhiều người nhìn cùng một khuôn mặt lại nghĩ giống nhau?

Vì họ dùng chung khuôn mẫu văn hoá học từ phim ảnh, truyện, lời kể, và có chung phản ứng với những nét mặt hơi giống biểu cảm vui hay giận. Đồng thuận cao chỉ cho thấy bộ quy tắc giống nhau, không cho thấy quy tắc đúng.

Đồng thuận và chính xác khác nhau thế nào?

Đồng thuận là mức người nhìn nghĩ giống nhau, đo bằng cách so câu trả lời của họ với nhau. Chính xác là mức điều họ nghĩ khớp với con người thật, phải đo bằng một thước đo độc lập như hành vi hoặc nhận xét của người quen lâu năm.

Kinh nghiệm xem tướng lâu năm có phải là bằng chứng không?

Rất khó dùng làm bằng chứng, vì người nhìn thường chỉ nhớ lần trúng, và cách họ đối xử với người khác có thể khiến người đó cư xử đúng như dự đoán. Khoa học tách những yếu tố này ra bằng thiết kế thí nghiệm có kiểm soát.

Câu trông mặt mà bắt hình dong có sai hoàn toàn không?

Câu tục ngữ phản ánh một trực giác có thật là ai cũng đánh giá qua vẻ ngoài. Nhưng như một lời khuyên để hiểu người, nó không được dữ liệu ủng hộ. Ông bà ta cũng để lại câu tốt gỗ hơn tốt nước sơn như một lời nhắc ngược lại.

Có nên tin ứng dụng đọc tính cách qua ảnh không?

Không nên tin như thông tin thật. Các ứng dụng này thường chỉ mô phỏng ấn tượng của người nhìn, thứ vốn đã nhất quán nhưng không chính xác. Ngoài ra, ảnh khuôn mặt là dữ liệu sinh trắc nhạy cảm, nên cân nhắc kỹ trước khi tải lên.