Ấn tượng đầu tiên thay đổi được, nhưng khó hơn ta tưởng: thông tin đến trước thường được cân nặng hơn thông tin đến sau, và ta có xu hướng diễn giải điều mới theo hướng khớp với ấn tượng cũ. Các nghiên cứu cũng cho thấy một số loại thông tin, nhất là hành vi cụ thể, rõ ràng và có sức nặng đạo đức, có thể lật ngược ấn tượng khá nhanh, kể cả ở mức cảm nhận tự động.
Với chủ đề khuôn mặt, câu hỏi này rất thực tế. Nếu ấn tượng một phần mười giây về khuôn mặt một người là không chính xác, thì điều quan trọng không phải là tránh có ấn tượng, mà là để ấn tượng đó được sửa. Bài này trình bày cơ chế khiến ấn tượng bám dai, những loại thông tin làm ta đổi ý, và cách tạo điều kiện cho chính mình đổi ý.
Thí nghiệm của Asch: thứ tự thông tin quan trọng đến đâu
Năm 1946, nhà tâm lý học Solomon Asch thực hiện một loạt thí nghiệm đơn giản mà đến nay vẫn được dạy trong mọi giáo trình tâm lý học xã hội. Ông đọc cho người tham gia một danh sách tính từ mô tả một người tưởng tượng, rồi hỏi họ hình dung người đó thế nào. Một nhóm nghe danh sách bắt đầu bằng các phẩm chất tích cực như thông minh, chăm chỉ, rồi mới đến bốc đồng, hay chỉ trích, bướng bỉnh, đố kỵ. Nhóm kia nghe đúng các tính từ ấy nhưng theo thứ tự ngược lại.
Kết quả: nhóm nghe phẩm chất tích cực trước có ấn tượng chung tốt hơn hẳn về người được mô tả, dù cả hai nhóm nhận đúng một lượng thông tin. Asch gọi đây là hiệu ứng ưu tiên. Những gì đến trước tạo ra một khung, và các thông tin sau được hiểu bên trong khung đó. "Bướng bỉnh" ở một người thông minh, chăm chỉ có thể được hiểu là kiên định; ở một người đố kỵ, hay chỉ trích thì thành cố chấp.
Asch còn làm một biến thể nổi tiếng khác: hai danh sách giống hệt nhau, chỉ khác một từ ở giữa là "ấm áp" hoặc "lạnh lùng". Chỉ một từ ấy đã làm ấn tượng chung thay đổi rõ rệt, kéo theo cả những phẩm chất không được nhắc tới như hào phóng, vui tính. Ông gọi những phẩm chất có sức chi phối như vậy là phẩm chất trung tâm. Trong đời thực, cảm nhận ấm hay lạnh lại thường được rút ra từ chính khuôn mặt, nhất là từ nụ cười hay khoé miệng, nên một chi tiết ngoại hình nhỏ có thể đóng vai trò của từ "lạnh lùng" trong thí nghiệm của Asch.
Với khuôn mặt, điều này có nghĩa là ấn tượng từ cái nhìn đầu tiên không chỉ là một mẩu thông tin. Nó trở thành lăng kính để đọc mọi thứ đến sau: lời nói, cử chỉ, cách người đó trả lời tin nhắn. Đó là lý do ấn tượng sai về khuôn mặt có thể sống rất lâu.
Ba cơ chế khiến ấn tượng bám dai
Diễn giải theo khung có sẵn. Như trong thí nghiệm của Asch, cùng một hành vi được hiểu theo nghĩa khác nhau tuỳ ấn tượng ban đầu. Người "trông hiền" đến muộn được nghĩ là bận việc; người "trông lười" đến muộn được nghĩ là thiếu trách nhiệm.
Tìm và nhớ thông tin xác nhận. Thiên kiến xác nhận khiến ta để ý hơn đến những gì khớp với ấn tượng, và nhớ chúng lâu hơn. Những lần người kia hành xử trái với ấn tượng dễ bị coi là ngoại lệ rồi quên đi.
Ít cơ hội tiếp xúc. Đây là cơ chế hay bị bỏ qua nhất. Nếu ấn tượng đầu khiến bạn ngại tiếp xúc với ai đó, bạn sẽ có ít dịp nhận thông tin mới về họ. Ấn tượng không đổi không phải vì nó đúng, mà vì nó không bị thử thách. Cơ chế này cũng góp phần tạo ra lời tiên tri tự ứng nghiệm: sự lạnh nhạt của bạn khiến người kia dè dặt lại, và sự dè dặt đó lại trông như xác nhận ấn tượng.
Loại thông tin nào thật sự làm ta đổi ý
Nghe các cơ chế trên, có vẻ như ấn tượng đầu tiên gần như không thể sửa. Nhưng các nghiên cứu gần đây vẽ ra bức tranh lạc quan hơn. Melissa Ferguson và cộng sự, trong một loạt nghiên cứu công bố năm 2019, xét xem ấn tượng tự động, tức phản ứng đầu tiên không qua suy nghĩ, có thay đổi được không sau khi người tham gia biết thêm thông tin về một người. Họ thấy ấn tượng tự động có thể thay đổi khá nhanh nếu thông tin mới đủ sức nặng, đủ rõ ràng và được tin là đáng tin, chẳng hạn khi biết người đó đã làm một việc rất đáng khen hoặc rất đáng chê, làm cho cách hiểu cũ không còn đứng vững.
Một dòng nghiên cứu khác, về thiên lệch tiêu cực trong hình thành ấn tượng, cho thấy thông tin tiêu cực về đạo đức thường được cân nặng hơn thông tin tích cực. Một hành vi gian dối có thể làm ấn tượng tốt sụp nhanh, trong khi một hành vi tử tế không đủ để xoá ấn tượng xấu. Điều này có lý do: một người tốt hiếm khi làm điều rất xấu, còn một người xấu đôi khi vẫn làm điều tốt, nên hành vi xấu được coi là "nói nhiều hơn".
Ghép hai dòng nghiên cứu lại, bạn có một bài học thực tế: ấn tượng từ khuôn mặt, vốn chỉ là thông tin mờ nhạt, có thể bị thay thế khi gặp thông tin hành vi rõ ràng. Nhưng bất đối xứng tiêu cực cũng khiến người có khuôn mặt bị cảm nhận "khó tin" phải cố gắng nhiều hơn để được tin, trong khi người "trông đáng tin" mất ấn tượng tốt nhanh khi mắc lỗi.
Thông tin nào dễ sửa ấn tượng, thông tin nào khó
Bảng dưới tổng hợp ở mức xu hướng chung của các nghiên cứu, không phải quy luật tuyệt đối. Nó giúp bạn biết cần tìm loại thông tin nào khi muốn kiểm lại ấn tượng của mình.
| Loại thông tin | Khả năng sửa ấn tượng | Lý do |
|---|---|---|
| Ảnh khác của cùng người | Thấp đến trung bình | Vẫn chỉ là khuôn mặt, dù giúp bớt phụ thuộc một tấm ảnh |
| Lời người khác kể chung chung | Thấp | Mơ hồ, dễ bị diễn giải theo khung có sẵn |
| Một hành vi cụ thể, rõ ràng | Cao | Khó diễn giải theo nhiều cách, có sức nặng chẩn đoán |
| Hành vi liên quan đến đạo đức, nhất là tiêu cực | Rất cao | Bất đối xứng tiêu cực: hành vi xấu được coi là nói nhiều hơn |
| Nhiều lần tiếp xúc trong thời gian dài | Cao | Tích luỹ đủ thông tin để thay thế ấn tượng ban đầu |
Dòng đầu đáng chú ý: xem thêm ảnh của một người giúp ấn tượng ổn định hơn, nhưng không thay được thông tin về hành vi. Nếu muốn hiểu một người, khuôn mặt, dù xem bao nhiêu lần, cũng chỉ là phần nổi nhỏ nhất.
Lát cắt mỏng của hành vi khác với ảnh khuôn mặt
Có một dòng nghiên cứu hay bị nhầm với khoa học ấn tượng khuôn mặt: nghiên cứu về "lát cắt mỏng". Nalini Ambady và Robert Rosenthal năm 1993 cho người tham gia xem những đoạn video ngắn, không có tiếng, quay các giảng viên đang dạy, rồi chấm các phẩm chất như nhiệt tình, tự tin. Điểm chấm từ những đoạn video chỉ vài giây ấy có liên hệ với đánh giá của sinh viên sau cả một học kỳ.
Kết quả này đôi khi được dẫn như bằng chứng rằng "nhìn là biết người". Nhưng hãy đọc kỹ: thứ người tham gia xem là hành vi đang diễn ra, gồm cử chỉ, cách di chuyển, nhịp điệu, chứ không phải hình dạng khuôn mặt tĩnh. Và thứ được dự đoán là đánh giá của sinh viên, tức một ấn tượng khác, không phải năng lực giảng dạy đo bằng kết quả học tập.
Phân biệt này giúp bạn đặt đúng chỗ những gì khoa học nói. Hành vi, dù chỉ thoáng qua, mang thông tin nhiều hơn khuôn mặt tĩnh. Đó cũng là lý do một cuộc trò chuyện năm phút sửa ấn tượng tốt hơn nhiều so với ngắm ảnh thêm năm phút. Ngay cả với lát cắt mỏng, các nhà nghiên cứu cũng nhắc rằng độ chính xác thay đổi theo phẩm chất được đoán và không đủ để thay cho hiểu biết qua thời gian.
Tạo điều kiện để chính mình đổi ý
Hiểu cơ chế không đủ; bạn cần vài thói quen nhỏ để ấn tượng sai có cơ hội được sửa, nhất là với những người bạn sẽ còn gặp lại: đồng nghiệp mới, hàng xóm, người yêu của con cháu.
- Ghi lại ấn tượng đầu như một giả thuyết. Một dòng trong sổ tay hay trong đầu: "Mình đoán người này khó gần." Viết thành giả thuyết thì dễ kiểm tra hơn là một cảm giác mơ hồ.
- Chủ động tạo một lần tiếp xúc nữa. Một câu hỏi về công việc, một lời mời uống nước. Không có tiếp xúc thì không có thông tin mới.
- Tìm một hành vi cụ thể. Không phải "ai đó bảo anh ấy tốt", mà là "anh ấy đã ở lại giúp mình sửa báo cáo". Hành vi cụ thể có sức nặng hơn lời kể.
- Đọc lại các hành vi cũ không qua khung cũ. Lần người đó đến muộn, có cách hiểu nào khác ngoài cách mình đã nghĩ không?
- Đặt hạn tự kiểm. Sau một tháng, so ấn tượng đầu với những gì đã biết. Nếu sai, ghi nhận để lần sau bớt tin vào cái nhìn đầu.
Những bước này cũng có ích theo chiều ngược lại: khi bạn là người bị đánh giá sai qua khuôn mặt. Bạn không đổi được khuôn mặt mình, nhưng có thể tạo thêm cơ hội tiếp xúc và để hành vi cụ thể lên tiếng. Nếu muốn tìm hiểu các hệ thống văn hoá phương Đông như tướng số theo tinh thần tham khảo, có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học, với cùng thái độ coi mọi lời luận là giả thuyết cần kiểm.
Câu hỏi thường gặp
Ấn tượng đầu tiên có thay đổi được không?
Có, nhưng cần đúng loại thông tin. Nghiên cứu cho thấy hành vi cụ thể, rõ ràng và có sức nặng, nhất là liên quan đến đạo đức, có thể thay đổi ấn tượng khá nhanh, kể cả ở mức phản ứng tự động.
Hiệu ứng ưu tiên là gì?
Là xu hướng thông tin đến trước được cân nặng hơn thông tin đến sau khi hình thành ấn tượng. Solomon Asch minh hoạ năm 1946: cùng một danh sách tính từ, đọc theo thứ tự khác nhau, cho ấn tượng chung khác nhau.
Vì sao ấn tượng xấu khó sửa hơn ấn tượng tốt?
Do thiên lệch tiêu cực: hành vi xấu, nhất là về đạo đức, thường được coi là nói nhiều về con người hơn hành vi tốt. Vì vậy một lỗi lớn có thể xoá ấn tượng tốt, nhưng một việc tốt khó xoá ấn tượng xấu.
Xem thêm nhiều ảnh có giúp đánh giá người chính xác hơn không?
Xem nhiều ảnh giúp ấn tượng bớt phụ thuộc vào một tấm, nhưng vẫn chỉ là thông tin về khuôn mặt. Muốn hiểu người, thông tin về hành vi qua tiếp xúc thật quan trọng hơn nhiều.
Nghiên cứu lát cắt mỏng có chứng minh nhìn là biết người không?
Không. Nghiên cứu của Ambady và Rosenthal dùng video hành vi đang diễn ra, không dùng ảnh khuôn mặt tĩnh, và dự đoán đánh giá của sinh viên chứ không đo năng lực thật. Nó cho thấy hành vi mang nhiều thông tin hơn khuôn mặt.
Bị người khác đánh giá sai qua khuôn mặt thì nên làm gì?
Bạn không đổi được khuôn mặt, nhưng có thể tạo thêm cơ hội tiếp xúc và để hành vi cụ thể lên tiếng. Hành vi rõ ràng là loại thông tin có khả năng sửa ấn tượng cao nhất.