Ngôn ngữ cơ thể khi thuyết trình nên phục vụ nội dung: đứng vững, nhìn người nghe theo từng vùng, dùng tay để minh hoạ ý, và ngắt nghỉ đúng chỗ. Mục tiêu không phải là trông "quyền lực" hay "chuyên nghiệp" theo một khuôn mẫu, mà là để cơ thể không gây nhiễu cho điều bạn muốn nói.
Nhiều lời khuyên phổ biến về thuyết trình dựa trên những con số và thí nghiệm đã bị trích sai hoặc không lặp lại được. Bài này tách phần có cơ sở khỏi phần bị thổi phồng, rồi đưa ra một quy trình luyện tập đơn giản bạn có thể làm ở nhà, dùng được cho sinh viên thuyết trình trước lớp, nhân viên báo cáo trong cuộc họp, hay giáo viên đứng lớp.
Những lời khuyên nên dè dặt
Trước khi nói nên làm gì, cần dọn bớt vài niềm tin phổ biến. Các bài khác trong danh mục này đã bàn chi tiết; ở đây chỉ nhắc lại phần liên quan tới thuyết trình:
- "Lời nói chỉ chiếm 7%": con số của Mehrabian chỉ áp dụng cho tình huống rất hẹp về thái độ thích hay không thích. Trong thuyết trình, nội dung vẫn là phần chính. Phong thái tốt không cứu được bài nói rỗng.
- "Đứng tư thế quyền lực hai phút trước khi lên sân khấu": nghiên cứu năm 2010 về tác động lên hormone không lặp lại được trong các nghiên cứu lớn hơn. Một số người vẫn thấy tự tin hơn khi đứng thẳng, nhưng đó là cảm nhận chủ quan ở mức nhỏ, không phải phép màu.
- "Khoanh tay là khép kín, khán giả sẽ không tin bạn": tay khoanh lâu có thể trông cứng, nhưng không có quy tắc cố định; đổi tư thế tự nhiên là đủ.
- "Luôn nhìn thẳng vào mắt từng người": trong phòng đông, điều đó không làm được; ánh mắt theo vùng là cách thực tế hơn.
- "Phải đi lại nhiều trên sân khấu cho sinh động": di chuyển không mục đích làm người nghe mất tập trung. Đi lại khi chuyển ý thì có ích; đi lại liên tục thì không.
Điểm chung của các lời khuyên trên là coi ngôn ngữ cơ thể như một bộ động tác chuẩn để diễn. Cách nhìn hữu ích hơn là coi nó như phần đi kèm lời nói, giúp người nghe theo kịp và không bị phân tán.
Tư thế đứng và cách di chuyển
Đứng vững trên hai chân. Hai bàn chân cách nhau khoảng bằng vai, trọng lượng chia đều. Tư thế này giúp bạn không lắc lư, không dồn trọng tâm sang một bên rồi đổi qua lại, một thói quen rất hay gặp khi hồi hộp và dễ làm người nghe để ý hơn nội dung.
Quay người về phía khán giả. Khi cần chỉ vào màn chiếu, quay nửa người rồi quay lại, tránh nói với màn chiếu. Nếu có thiết bị chuyển trang, đặt máy tính sao cho bạn nhìn được nội dung mà không phải quay lưng.
Di chuyển có mục đích. Một cách đơn giản là đứng ở một vị trí cho mỗi ý chính, chuyển sang vị trí khác khi sang ý mới. Người nghe sẽ cảm nhận được cấu trúc bài nói qua không gian, giống như chuyển đoạn trong bài viết.
Đừng trốn sau bục. Bục phát biểu hữu ích để đặt giấy ghi chú, nhưng tì tay lên bục suốt bài làm bạn trông cứng và che mất cử chỉ. Nếu bắt buộc đứng ở bục, thỉnh thoảng bước ra một bên khi kể ví dụ.
Ngồi khi báo cáo trong cuộc họp. Ngồi thẳng, hơi nghiêng người về phía bàn, đặt tay lên bàn để cử chỉ được nhìn thấy. Tránh ngả hẳn ra sau hay cúi gằm vào máy tính.
Dùng tay khi nói: có cơ sở hơn bạn nghĩ
Cử chỉ tay là phần có nhiều nghiên cứu ủng hộ nhất trong thuyết trình. Nhà tâm lý học Susan Goldin-Meadow cùng nhiều nhóm khác đã nghiên cứu nhiều năm về cử chỉ khi nói và khi học. Các kết quả cho thấy cử chỉ minh hoạ giúp người nói sắp xếp ý, tìm từ dễ hơn, và giúp người nghe hiểu, nhớ nội dung tốt hơn khi cử chỉ ăn khớp với lời. Người ta vẫn khoa tay khi nói điện thoại, tức là cử chỉ phục vụ cả chính người nói.
Vì vậy lời khuyên "giữ tay yên cho chuyên nghiệp" không có lợi. Điều nên làm là để tay tự do ở khoảng từ thắt lưng đến ngực, dùng chúng khi cần: đếm ý bằng ngón tay, dang tay khi nói về phạm vi rộng, đưa tay ra khi mời câu hỏi, chụm tay khi nói về điểm cụ thể. Khi không dùng, để tay buông tự nhiên hoặc chạm nhẹ vào nhau trước người.
Các thói quen nên bớt là những cử chỉ thích nghi lặp đi lặp lại như xoay bút, vuốt tóc, chỉnh kính, cho tay vào túi rồi rút ra. Chúng không có nghĩa là bạn thiếu tự tin, nhưng người nghe dễ bị kéo mắt theo. Cách bớt hiệu quả nhất là cầm sẵn một thứ có ích, như thiết bị chuyển trang hay thẻ ghi chú, để tay có việc làm.
Ánh mắt, giọng và nhịp nghỉ theo từng hình thức
Mỗi hình thức thuyết trình có điều kiện khác nhau, nên cách dùng ánh mắt và giọng cũng cần điều chỉnh. Bảng dưới gom những gợi ý thực tế.
| Hình thức | Ánh mắt | Giọng và nhịp |
|---|---|---|
| Thuyết trình trước lớp, hội trường | Chia phòng thành vài vùng, mỗi ý nhìn vào một người ở một vùng | Nói chậm hơn khi nói chuyện thường; dừng một nhịp sau ý chính |
| Báo cáo trong cuộc họp nhỏ | Nhìn lần lượt từng người, dừng lâu hơn ở người ra quyết định nhưng không bỏ quên người khác | Giọng vừa đủ nghe; nói con số và kết luận trước, chi tiết sau |
| Thuyết trình trực tuyến | Nhìn camera khi nói ý chính, nhìn màn hình khi nghe câu hỏi | Ngắt nghỉ rõ hơn vì có độ trễ; hỏi "mọi người nghe rõ không" ở đầu |
| Bảo vệ đồ án, phỏng vấn trước hội đồng | Nhìn người đang hỏi khi nghe và khi bắt đầu trả lời, sau đó mở rộng sang các thành viên khác | Được phép dừng vài giây để nghĩ trước khi trả lời; nói "em xin phép suy nghĩ một chút" là bình thường |
Nhịp nghỉ là công cụ bị bỏ quên nhiều nhất. Khi hồi hộp, người ta có xu hướng nói nhanh và lấp mọi khoảng trống bằng "à", "ừm", "thì là". Một khoảng lặng ngắn sau ý quan trọng cho người nghe thời gian hiểu, và với người nói, nó trông điềm tĩnh hơn nhiều so với cảm giác bên trong.
Tự luyện ngôn ngữ cơ thể khi thuyết trình tại nhà
Quy trình dưới đây mất khoảng ba mươi phút cho một bài nói năm phút, và có thể lặp lại vài lần trước buổi thuyết trình thật:
- Chuẩn bị nội dung trước: viết ra ba đến năm ý chính và câu mở đầu, câu kết. Ngôn ngữ cơ thể không sửa được nội dung chưa rõ.
- Dùng điện thoại quay mình nói thử toàn bộ bài, đứng như khi thuyết trình thật, quay đủ người từ đầu đến chân.
- Xem lại lần một ở chế độ tắt tiếng, chỉ để ý tư thế, tay và ánh mắt. Ghi lại một hai thói quen lặp nhiều nhất.
- Xem lại lần hai chỉ nghe tiếng, không nhìn hình, để ý tốc độ nói, chỗ ngập ngừng, từ đệm.
- Chọn đúng một điều để sửa trong lần quay tiếp theo, ví dụ dừng một nhịp sau mỗi ý chính, thay vì sửa mọi thứ cùng lúc.
- Nếu muốn, dán bản ghi lời nói đã gõ lại vào chatbot và hỏi: "Hãy chỉ ra những chỗ lặp từ đệm và câu quá dài trong đoạn thuyết trình này, gợi ý chỗ nên ngắt nghỉ." Trước khi dán, xoá tên công ty, khách hàng, số liệu nội bộ.
- Nói thử trước một hai người thân và hỏi họ nhớ được ý nào, chứ không chỉ hỏi "trông có ổn không".
Các ứng dụng tự động chấm điểm "ngôn ngữ cơ thể" qua video có thể giúp phát hiện thói quen như nhìn xuống nhiều, nhưng điểm số chúng đưa ra dựa trên tiêu chí do người làm phần mềm chọn, thường mang chuẩn văn hoá riêng. Nếu dùng, coi đó là gợi ý tham khảo và đọc kỹ chính sách lưu trữ video khuôn mặt của bạn.
Khi hồi hộp: cơ thể nói gì và nên làm gì
Run tay, khô miệng, tim đập nhanh, giọng run là phản ứng sinh lý bình thường khi nói trước đám đông. Tin tốt là người nghe thường nhận ra sự hồi hộp của bạn ít hơn nhiều so với bạn tưởng. Hiện tượng này được các nhà tâm lý học gọi là ảo giác minh bạch: người ta có xu hướng nghĩ trạng thái bên trong của mình lộ rõ ra ngoài hơn thực tế.
Một vài cách đơn giản có thể giúp: thở chậm vài nhịp trước khi lên, cầm một ly nước để nhấp khi cần dừng, nói câu mở đầu đã thuộc lòng để vượt qua mười giây đầu khó nhất, và chọn vài gương mặt thân thiện trong phòng làm điểm nhìn. Thay vì cố tỏ ra không hồi hộp, nhiều người thấy dễ hơn khi chấp nhận cảm giác đó và tập trung vào việc giúp người nghe hiểu.
Với ngôn ngữ cơ thể, hồi hộp hay lộ ra ở tay và chân: tay nắm chặt, chân nhún, đổi trọng tâm liên tục. Đừng cố "giấu" bằng cách đứng cứng đờ, vì như vậy trông còn căng hơn. Cách dễ hơn là cho cơ thể một việc rõ ràng: đứng vững ở vị trí đã chọn, dùng tay đếm ý, bước sang chỗ mới khi chuyển phần. Khi cơ thể có việc để làm, năng lượng hồi hộp được dùng vào cử chỉ minh hoạ thay vì thành động tác thừa. Sau vài phút đầu, phần lớn người nói thấy nhịp tim chậm lại tự nhiên.
Nếu nỗi sợ nói trước đám đông lớn tới mức bạn né tránh học tập, công việc, hoặc có những cơn hoảng loạn, đó là lúc nên tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đây là vấn đề phổ biến và có cách hỗ trợ hiệu quả, không phải điểm yếu tính cách.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết trình có nên cầm giấy ghi chú không?
Có thể. Cầm vài thẻ ghi ý chính giúp bạn yên tâm và cho tay có việc làm. Điều nên tránh là đọc nguyên văn từ giấy, vì bạn sẽ mất ánh mắt với người nghe. Ghi từ khoá, không ghi cả câu.
Cho tay vào túi quần khi thuyết trình có sao không?
Không phải lỗi nghiêm trọng, nhất là trong buổi nói chuyện thân mật. Nhưng để tay trong túi lâu làm bạn mất cử chỉ minh hoạ, và ở một số bối cảnh trang trọng của Việt Nam có thể bị coi là hơi xuề xoà. Rút tay ra khi nói ý quan trọng là đủ.
Nên mỉm cười suốt khi thuyết trình không?
Không cần. Mỉm cười khi chào, khi kể chuyện vui, khi cảm ơn là tự nhiên. Cười suốt trong lúc nói về vấn đề nghiêm túc có thể làm người nghe khó hiểu. Nét mặt nên đi theo nội dung từng phần.
Thuyết trình trực tuyến có cần đứng không?
Không bắt buộc, nhưng nhiều người thấy giọng và cử chỉ của mình tự nhiên hơn khi đứng. Nếu ngồi, chỉnh camera ngang mắt, ngồi đủ xa để thấy cả vai và một phần tay, và đặt ghi chú gần camera để mắt không lệch nhiều.
Làm sao bớt nói "à", "ừm" khi thuyết trình?
Cách hiệu quả là tập dừng im lặng thay cho từ đệm. Ghi âm, đếm số lần, rồi trong lần tập sau cố thay mỗi "à" bằng một nhịp dừng. Không cần xoá hết; vài từ đệm là bình thường, chỉ khi dày đặc mới gây khó nghe.
Giáo viên có nên dạy học sinh "tư thế chuẩn" khi thuyết trình không?
Nên dạy vài nguyên tắc chung như quay về phía người nghe, nói đủ to, dùng tay minh hoạ. Không nên chấm điểm hay so sánh học sinh theo một khuôn tư thế cố định, vì trẻ có tính cách và nếp ứng xử khác nhau, và điều quan trọng là các em truyền đạt được ý.