Trẻ em bắt đầu đánh giá tính cách người lạ qua khuôn mặt từ rất sớm: một nghiên cứu năm 2014 ghi nhận trẻ ba, bốn tuổi đã chọn khuôn mặt "hiền" hay "dữ" khá giống người lớn, và đến khoảng bảy tuổi thì các lựa chọn gần như trùng với người lớn. Còn trước đó, ngay trong những tháng đầu đời, trẻ đã chú ý đặc biệt đến khuôn mặt và có những ưu tiên nhìn nhất định.
Điều này có ý nghĩa thực tế cho cha mẹ và giáo viên. Ấn tượng khuôn mặt không phải thứ chỉ người lớn mới có, và những khuôn mẫu đi kèm có thể hình thành khi trẻ còn rất nhỏ. Bài này trình bày khoa học phát triển nói gì, ở mức chắc chắn của bằng chứng, và gợi ý cách giúp trẻ hiểu rằng khuôn mặt không nói hết con người.
Những tháng đầu đời: trẻ đã được "lập trình" để nhìn mặt
Các nhà tâm lý học phát triển từ lâu đã ghi nhận trẻ sơ sinh có xu hướng nhìn những hình có cấu trúc giống khuôn mặt, hai chấm trên, một chấm dưới, lâu hơn những hình khác. Trong những tháng đầu, trẻ nhanh chóng học nhận ra khuôn mặt của người chăm sóc chính và phân biệt với người lạ. Đây là nền tảng cho gắn bó và giao tiếp, không phải đánh giá tính cách. Trẻ cũng sớm nhạy với biểu cảm: nét mặt vui hay lo của người chăm sóc ảnh hưởng đến việc trẻ dám tiến lại gần một món đồ chơi lạ hay không, một hiện tượng mà các nhà tâm lý học phát triển gọi là tham chiếu xã hội.
Một số nghiên cứu, trong đó có công trình của Judith Langlois và cộng sự từ cuối thập niên 1980, ghi nhận trẻ chỉ vài tháng tuổi đã nhìn lâu hơn vào những khuôn mặt mà người lớn đánh giá là ưa nhìn. Kết quả này gây tranh luận về nguyên nhân: có thể vì các khuôn mặt ấy gần với "khuôn mặt trung bình" mà bộ não dễ xử lý, chứ không phải trẻ có khái niệm về cái đẹp. Dù cách giải thích nào đúng, điều đáng chú ý là ưu tiên nhìn đã có trước khi trẻ học bất kỳ khuôn mẫu văn hoá nào.
Cũng trong năm đầu, các nghiên cứu ghi nhận trẻ dần chuyên biệt hoá cho những khuôn mặt quen thuộc trong môi trường sống: trẻ phân biệt tốt hơn các khuôn mặt thuộc nhóm người mình hay gặp, và kém dần với khuôn mặt thuộc nhóm ít gặp. Đây là một phần lý do vì sao người lớn hay thấy "người nước ngoài trông ai cũng giống nhau", và cũng là lý do môi trường tiếp xúc đa dạng có ý nghĩa từ sớm.
Từ ba tuổi: trẻ bắt đầu đọc tính cách từ khuôn mặt
Nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất về câu hỏi này là của Emily Cogsdill, Alexander Todorov, Elizabeth Spelke và Mahzarin Banaji, công bố năm 2014. Nhóm cho trẻ ba, bốn tuổi, trẻ lớn hơn và người lớn xem các cặp khuôn mặt nhân tạo được thiết kế khác nhau về mức trông đáng tin, trông áp đảo, trông có năng lực. Với trẻ nhỏ, câu hỏi được diễn đạt cho dễ hiểu, như "ai là người tốt", "ai là người mạnh".
Kết quả cho thấy ngay từ ba, bốn tuổi, lựa chọn của trẻ đã giống người lớn ở mức đáng kể, nhất là với câu hỏi người tốt hay người xấu. Ở lứa tuổi lớn hơn, khoảng bảy tuổi trở lên, mức giống nhau tăng lên gần như người lớn. Nói cách khác, bộ khuôn mẫu về khuôn mặt mà người lớn dùng đã có mặt từ rất sớm trong đời.
Nghiên cứu này không nói trẻ "đọc đúng" tính cách. Các khuôn mặt là khuôn mặt nhân tạo, không có tính cách thật. Điều nó cho thấy là trẻ học hoặc phát triển rất sớm cùng những cảm nhận như người lớn, kể cả những cảm nhận mà ở người lớn đã được chứng minh là không chính xác.
Trẻ học khuôn mẫu khuôn mặt từ đâu
Khoa học chưa tách rạch ròi được phần nào do sinh học, phần nào do học hỏi. Nhưng một số nguồn học khuôn mẫu ở trẻ thì rất dễ nhận ra trong đời sống hằng ngày:
- Phim hoạt hình và truyện tranh. Nhân vật phản diện thường được vẽ với lông mày xếch, mắt nhỏ, miệng trễ; nhân vật chính diện có mắt to, mặt tròn. Một phân tích năm 2010 về các phim hoạt hình nổi tiếng ghi nhận nhân vật ưa nhìn thường được gắn với phẩm chất tốt hơn.
- Lời bình luận của người lớn. Những câu nói vô tình như "mặt thằng bé kia trông gian lắm", "con bé ấy mặt phúc hậu" dạy trẻ rằng khuôn mặt là thông tin về con người.
- Truyện cổ tích. Nhiều truyện gắn người tốt với vẻ ngoài đẹp và kẻ xấu với vẻ ngoài xấu, dù cũng có truyện đi ngược lại, như những nhân vật xấu xí mà tốt bụng.
- Cách người lớn đối xử với trẻ khác. Trẻ quan sát người lớn khen ngợi, chú ý, tha thứ cho ai nhiều hơn, và học theo.
- Hình ảnh trên mạng. Bộ lọc làm đẹp và ảnh đã chỉnh mà trẻ nhìn thấy hằng ngày định hình chuẩn mực về khuôn mặt "đẹp" và "bình thường".
Không nguồn nào trong danh sách là xấu tự thân. Truyện cổ tích, phim hoạt hình có giá trị riêng. Vấn đề chỉ là trẻ cần một người lớn giúp chúng nhận ra rằng hình vẽ trên phim là quy ước kể chuyện, không phải cách nhận ra người tốt ngoài đời.
Khi trẻ là người bị đánh giá qua khuôn mặt
Chiều ngược lại cũng quan trọng không kém. Trẻ không chỉ đánh giá người khác qua khuôn mặt; chính trẻ cũng bị người lớn đánh giá như vậy. Một nghiên cứu của Karen Dion năm 1972 ghi nhận người lớn đọc mô tả một lỗi của trẻ kèm ảnh có xu hướng đánh giá nghiêm khắc hơn khi trẻ trong ảnh kém ưa nhìn, như thể lỗi ấy phản ánh tính cách hơn là một sự cố.
Ở Việt Nam, những lời như "đứa này tướng khó dạy", "mặt nó lì lắm", "tướng con bé không có phúc" đôi khi được nói ngay trước mặt trẻ. Người nói có thể chỉ buột miệng, nhưng trẻ nghe và nhớ. Những gán ghép như vậy có thể ảnh hưởng đến cách trẻ nhìn bản thân và cách người xung quanh đối xử với trẻ. Phần bảo vệ trẻ khỏi bị gán "tướng xấu" được trình bày kỹ hơn ở danh mục định kiến ngoại hình của trang.
Ví dụ giả định: một cô giáo mầm non ở Lâm Đồng nhận lớp mới. Ngày đầu, cô thấy một bé trai có khuôn mặt "trông bướng". Nếu không cẩn thận, cô có thể chú ý đến những lần bé nghịch nhiều hơn những lần bé ngoan, và vô tình đối xử với bé khác bạn. Biết về ấn tượng khuôn mặt giúp cô nhận ra điều đó sớm và cho bé cơ hội như mọi bạn khác. Một cách làm đơn giản là ghi lại vài việc tốt và vài việc chưa ngoan của mọi bé trong tuần đầu, rồi đọc lại xem mình có đang để ý đến một bé nhiều hơn chỉ vì khuôn mặt hay không.
Cha mẹ và giáo viên có thể làm gì theo từng lứa tuổi
Bảng dưới gợi ý cách trò chuyện và hành động phù hợp với từng giai đoạn. Đây là gợi ý giáo dục chung, không phải phương pháp đã được kiểm chứng cho từng tình huống, và mỗi trẻ phát triển theo nhịp riêng.
| Lứa tuổi | Điều trẻ đang làm được | Cha mẹ, giáo viên có thể làm gì |
|---|---|---|
| Dưới 3 tuổi | Nhận ra người quen, chú ý đặc biệt đến khuôn mặt | Cho trẻ tiếp xúc với nhiều người khác nhau về ngoại hình trong môi trường an toàn |
| 3 đến 5 tuổi | Bắt đầu đoán người tốt, người xấu qua khuôn mặt | Khi đọc truyện, hỏi "nhân vật này đã làm gì tốt hoặc xấu", thay vì "nhân vật này trông thế nào" |
| 6 đến 9 tuổi | Khuôn mẫu gần giống người lớn | Trò chuyện về các nhân vật trông đáng sợ nhưng tốt bụng; chỉ ra ảnh đã chỉnh sửa trên mạng |
| 10 tuổi trở lên | Hiểu được khái niệm định kiến, thiên kiến | Nói về hiệu ứng hào quang, về việc ảnh làm lệch ấn tượng, khuyến khích trẻ tự kiểm ấn tượng của mình |
Điều cần tránh ở mọi lứa tuổi là chấm điểm, so sánh khuôn mặt của trẻ với bạn bè hay anh chị em, hoặc dùng các câu tướng số để nói về tương lai của trẻ. Mỗi đứa trẻ cần được nhìn qua việc chúng làm, không phải qua hình dạng mắt mũi.
Năm việc nhỏ giúp trẻ không mang định kiến khuôn mặt
Không cần bài giảng dài. Những thói quen nhỏ lặp lại hằng ngày thường có tác dụng hơn.
- Nói về hành động, không nói về khuôn mặt. Thay vì "bạn ấy trông hiền", nói "bạn ấy đã chia đồ chơi cho con".
- Sửa nhẹ khi trẻ phán xét qua vẻ ngoài. Nếu trẻ nói "chú kia trông dữ", có thể hỏi lại "chú ấy đã làm gì khiến con thấy vậy?"
- Chọn truyện có nhân vật đi ngược khuôn mẫu. Những câu chuyện về người xấu xí mà tốt bụng, hay người đẹp mà ích kỷ, giúp trẻ thấy khuôn mặt không quyết định tính cách.
- Kiểm lời nói của chính mình. Trẻ học từ người lớn nhiều hơn từ lời dặn. Hạn chế bình luận ngoại hình người khác trước mặt trẻ.
- Cẩn trọng với ảnh khuôn mặt của trẻ. Không đưa ảnh trẻ vào các ứng dụng xem tướng hay đoán tính cách. Ảnh khuôn mặt là dữ liệu sinh trắc nhạy cảm, và trẻ chưa thể tự đồng ý.
Những việc này không làm trẻ ngừng có ấn tượng, vì đó là phản ứng tự nhiên của bộ não. Nhưng chúng giúp trẻ sớm biết rằng ấn tượng chỉ là điểm bắt đầu, và người thật đáng được biết qua những gì họ làm.
Nếu trường hoặc nhóm phụ huynh có dịp trao đổi, những gợi ý trên có thể được bàn chung để người lớn trong và ngoài gia đình nói cùng một giọng với trẻ, vì trẻ dễ bối rối khi mỗi người lớn dạy một kiểu khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ em bắt đầu đánh giá khuôn mặt từ mấy tuổi?
Theo nghiên cứu của Cogsdill và cộng sự năm 2014, trẻ ba, bốn tuổi đã chọn khuôn mặt trông tốt hay xấu khá giống người lớn, và đến khoảng bảy tuổi thì gần như trùng khớp. Trước đó, trẻ sơ sinh đã chú ý đặc biệt đến khuôn mặt.
Trẻ sơ sinh có phân biệt khuôn mặt ưa nhìn không?
Một số nghiên cứu ghi nhận trẻ vài tháng tuổi nhìn lâu hơn vào khuôn mặt người lớn đánh giá là ưa nhìn. Nguyên nhân còn tranh luận, có thể vì các khuôn mặt đó gần với khuôn mặt trung bình dễ xử lý, không phải vì trẻ có khái niệm về cái đẹp.
Phim hoạt hình có dạy trẻ định kiến ngoại hình không?
Nhiều phim gắn nhân vật xấu với nét mặt nhất định và nhân vật tốt với vẻ ngoài ưa nhìn. Trẻ có thể học khuôn mẫu này, nên người lớn cần trò chuyện để trẻ hiểu đó là quy ước kể chuyện, không phải cách nhận ra người tốt ngoài đời.
Có nên cho trẻ dùng ứng dụng xem tướng không?
Không nên. Ảnh khuôn mặt là dữ liệu sinh trắc nhạy cảm và trẻ chưa thể tự đồng ý. Ngoài ra, các lời luận về tính cách hay tương lai có thể khiến trẻ tự gán nhãn cho bản thân hoặc cho bạn bè.
Khi người lớn trong nhà nói trẻ có tướng xấu thì nên làm gì?
Có thể nhẹ nhàng nói chuyện riêng với người lớn đó, giải thích rằng những lời như vậy trẻ nghe và nhớ. Trước mặt trẻ, hãy nhấn mạnh những việc tốt trẻ đã làm để cân bằng lại lời gán ghép.