Giao tiếp bằng ánh mắt là cách hai người dùng hướng nhìn để báo hiệu sự chú ý, điều phối ai nói ai nghe, và bày tỏ mức thân mật. Trong một cuộc trò chuyện bình thường, không ai nhìn nhau liên tục: người nghe nhìn người nói nhiều hơn chiều ngược lại, và việc thỉnh thoảng nhìn đi chỗ khác là hoàn toàn bình thường.
Không có một "thời lượng chuẩn" áp cho mọi người. Mức nhìn dễ chịu thay đổi theo văn hoá, quan hệ, chủ đề và cả tính cách. Bài này trình bày các chức năng của ánh mắt mà nghiên cứu đã mô tả, vì sao né ánh mắt không phải dấu hiệu nói dối, khác biệt giữa văn hoá Việt và phương Tây, và vài cách dùng ánh mắt tự nhiên hơn khi nói chuyện, phỏng vấn hay họp trực tuyến.
Ánh mắt làm những việc gì trong cuộc trò chuyện
Điều phối lượt nói. Năm 1967, nhà nghiên cứu Adam Kendon phân tích phim quay các cuộc trò chuyện và mô tả một nhịp khá đều: người nói thường nhìn đi chỗ khác khi bắt đầu một ý dài, rồi nhìn lại người nghe khi sắp nói xong, như một cách trao lượt. Người nghe thì nhìn người nói phần lớn thời gian. Nhịp này giải thích vì sao cuộc gọi không hình hay bị chen lời.
Báo hiệu sự chú ý. Nhìn về phía người đang nói là tín hiệu "mình đang nghe" được hiểu ở hầu hết các nền văn hoá, dù mức độ nhìn khác nhau. Khi người nghe nhìn điện thoại liên tục, người nói thường tự rút ngắn câu chuyện, kể cả khi người nghe vẫn nghe được.
Thu thập phản hồi. Người nói liếc nhìn người nghe để xem họ có hiểu không, có đồng ý không, có muốn chen vào không. Đây là lý do giảng viên đứng lớp thường quét mắt qua phòng sau mỗi ý chính.
Điều chỉnh mức thân mật. Năm 1965, Michael Argyle và Janet Dean đề xuất giả thuyết cân bằng: ánh mắt, khoảng cách, nụ cười và chủ đề trò chuyện cùng tạo nên mức thân mật, khi một yếu tố tăng thì người ta có xu hướng giảm yếu tố khác. Ví dụ quen thuộc là trong thang máy chật, mọi người đứng gần nhau nên đều nhìn lên bảng số tầng hoặc nhìn xuống.
Bày tỏ cảm xúc và ý định. Ánh mắt đi cùng nét mặt để làm rõ thái độ: cùng một nụ cười, nhìn thẳng thì ấm áp, liếc ngang thì có thể thành mỉa mai. Ánh nhìn kéo dài kèm im lặng thường làm không khí căng lên, trong khi một cái nhìn nhanh rồi cười nhẹ lại làm dịu đi. Tuy vậy, cách hiểu vẫn phụ thuộc quan hệ giữa hai người, nên không có nghĩa cố định.
Thể hiện vị thế. Trong nhiều cộng đồng, người có vị thế cao hơn được phép nhìn thẳng lâu hơn, còn người dưới thì nhìn xuống nhiều hơn khi nghe. Ở Việt Nam, nếp cúi mắt khi nghe người lớn nói là một ví dụ rõ.
Vì sao người ta nhìn đi chỗ khác
Nhìn đi chỗ khác thường bị hiểu là thiếu tự tin, thiếu quan tâm hoặc đang giấu điều gì. Trên thực tế, lý do phổ biến nhất lại rất bình thường: đang suy nghĩ. Khuôn mặt người đối diện là một nguồn thông tin dày đặc, và não phải dùng sức để xử lý nó. Khi cần nhớ lại một chi tiết hay sắp xếp một câu trả lời khó, người ta tự nhiên rời mắt để giảm tải.
Một số thí nghiệm với người lớn và với trẻ em đã ghi nhận điều này: người tham gia nhìn đi chỗ khác nhiều hơn khi câu hỏi khó hơn, và khi được yêu cầu cố nhìn vào mặt người hỏi, họ trả lời chậm hoặc kém chính xác hơn. Các nhà nghiên cứu về giáo dục vì vậy khuyên giáo viên đừng ép học sinh "nhìn vào cô khi trả lời", vì làm thế có thể khiến trẻ khó nghĩ hơn.
Ngoài ra, có người nhìn ít vì nhút nhát, vì lo âu xã hội, vì văn hoá gia đình dạy như vậy, hoặc vì nhìn vào mắt người khác làm họ khó chịu thật sự. Một số người tự kỷ mô tả việc giữ ánh mắt là căng thẳng và làm họ khó nghe nội dung. Những khác biệt này không nói gì về sự trung thực hay năng lực. Như đã bàn ở bài về vi biểu cảm, các tổng hợp nghiên cứu cho thấy né ánh mắt gần như không liên quan tới nói dối.
Ánh mắt trong văn hoá Việt và vài nơi khác
Chuẩn mực về ánh mắt là một trong những chỗ khác biệt văn hoá dễ gây hiểu lầm nhất. Bảng dưới chỉ nêu xu hướng chung để bạn cảnh giác, không phải quy tắc cho từng người; trong mỗi nước luôn có khác biệt giữa vùng, thế hệ và môi trường làm việc.
| Bối cảnh | Xu hướng thường được mô tả | Dễ hiểu lầm ở chỗ |
|---|---|---|
| Người Việt nói chuyện với người lớn tuổi, cấp trên | Nhìn xuống hoặc nhìn chếch khi nghe, nhất là khi bị nhắc nhở | Người phương Tây có thể đọc là thiếu thành thật hoặc thiếu tự tin |
| Môi trường làm việc kiểu Bắc Mỹ, Tây Âu | Nhìn thẳng khá nhiều được coi là tự tin, cởi mở | Người Việt mới vào có thể thấy bị soi hoặc bị thách thức |
| Một số nghiên cứu so sánh Đông Á và châu Âu | Người tham gia Đông Á cảm nhận khuôn mặt nhìn thẳng là kém thân thiện hoặc khó gần hơn | Cùng một ánh mắt, hai bên chấm "lịch sự" khác nhau |
| Giao tiếp giữa nam và nữ ở nhiều cộng đồng | Có quy ước riêng về việc nhìn lâu người khác giới | Ánh nhìn bình thường ở nơi này có thể bị coi là sỗ sàng ở nơi khác |
Khi làm việc trong nhóm đa văn hoá, cách an toàn là quan sát người bản địa nhìn nhau thế nào trong cuộc họp, rồi điều chỉnh vừa phải. Đồng thời, nếu bạn là người phỏng vấn hay quản lý, nhớ rằng ứng viên hoặc nhân viên nhìn xuống có thể chỉ đang theo nếp được dạy từ nhỏ.
Nhìn bao lâu là vừa
Nhiều bài kỹ năng đưa ra con số cụ thể như "nhìn 60 đến 70% thời gian" hay "giữ ánh mắt ba đến năm giây". Những con số này thường không ghi nguồn rõ ràng và không tính tới văn hoá hay quan hệ. Một nghiên cứu năm 2016 của nhóm Nicola Binetti cho người tham gia xem video một diễn viên nhìn thẳng vào họ trong những khoảng thời gian khác nhau và hỏi khoảng nào dễ chịu nhất. Trung bình rơi vào khoảng ba giây, nhưng điểm đáng chú ý hơn là khác biệt giữa từng người khá lớn.
Vì vậy thay vì đếm giây, hãy dùng vài mốc thực tế. Khi lắng nghe, nhìn về phía người nói phần lớn thời gian, thỉnh thoảng rời mắt một nhịp là tự nhiên. Khi tự mình nói một ý dài, cứ để mắt rời đi khi cần nghĩ, rồi nhìn lại khi kết thúc ý. Khi thấy người đối diện liên tục rời mắt hoặc lùi người, có thể bạn đang nhìn hơi nhiều hoặc đứng hơi gần, nên giảm bớt.
Một mẹo hay được nhắc là nhìn vào vùng giữa hai mắt hoặc sống mũi nếu nhìn thẳng vào mắt làm bạn căng thẳng. Ở khoảng cách trò chuyện bình thường, người đối diện gần như không phân biệt được. Mẹo này không có gì kỳ diệu; nó chỉ giúp bạn bớt lo để tập trung vào nội dung câu chuyện.
Ánh mắt khi họp trực tuyến và khi thuyết trình
Hai tình huống này phá vỡ nhịp ánh mắt tự nhiên, nên cần chủ động hơn. Một số bước đơn giản:
- Đặt camera ngang tầm mắt và cửa sổ hình người nói ngay dưới camera, để khi nhìn người đối diện, mắt bạn lệch ít nhất.
- Khi nói ý quan trọng, nhìn vào camera vài giây thay vì nhìn vào màn hình. Người xem sẽ cảm thấy bạn đang nói với họ.
- Khi nghe, nhìn vào hình người nói là đủ, không cần cố nhìn camera; gật đầu nhẹ để bù cho tín hiệu bị mất.
- Khi thuyết trình trước phòng đông, chia khán phòng thành vài vùng và nhìn lần lượt vào một người ở mỗi vùng trong một ý, thay vì quét mắt liên tục hoặc chỉ nhìn slide.
- Khi hồi hộp, chọn trước vài gương mặt có vẻ thân thiện ở các góc phòng làm điểm tựa.
Nếu muốn luyện, bạn có thể ghi hình mình nói thử ba phút rồi xem lại ở chế độ tắt tiếng, chỉ để ý ánh mắt nằm ở đâu. Không cần gửi video cho dịch vụ nào phân tích; tự xem đã thấy đủ.
Đừng biến ánh mắt thành phép thử người khác
Hiểu về ánh mắt có ích nhất khi bạn dùng nó để giao tiếp rõ ràng hơn và để bao dung hơn với người khác. Nó trở nên có hại khi bị biến thành phép thử: "nhìn thẳng vào mắt người lớn mà nói", "nó không dám nhìn mình, chắc có tật giật mình". Những câu như vậy đặt người đối diện vào thế khó, nhất là trẻ em, người nhút nhát, người khác văn hoá.
Nhân tướng học truyền thống cũng có nhiều luận đoán về "ánh mắt" và "thần mắt" như một phần của tướng mạo. Các bài khác của trang trình bày những đoạn đó như tư liệu văn hoá. Khi đặt cạnh nghiên cứu hiện đại, điểm khác biệt rất rõ: khoa học mô tả ánh mắt như một hành vi thay đổi theo tình huống, chứ không phải một dấu hiệu cố định về con người. Một người nhìn xuống hôm nay có thể nhìn thẳng ngày mai khi đã quen bạn.
Nếu bạn quan tâm đến cách người xưa đọc tướng mạo như một phần của văn hoá, bạn có thể xem lá số miễn phí trên AI Huyền Học và đọc kết quả như tài liệu tham khảo, không dùng để đánh giá ai.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn chằm chằm vào mắt người khác có phải là tự tin không?
Không hẳn. Nhìn quá lâu, không rời mắt, thường làm người đối diện khó chịu và có thể bị hiểu là thách thức hoặc soi xét. Sự tự tin thể hiện qua ánh mắt ổn định, rời đi rồi quay lại tự nhiên, đi cùng nội dung rõ ràng, không phải qua việc giữ ánh nhìn lâu nhất có thể.
Vì sao khi nói dối người ta lại hay nhìn thẳng hơn?
Có ý kiến cho rằng người nói dối biết quan niệm "nói dối thì né mắt" nên cố nhìn thẳng. Thực tế các tổng hợp nghiên cứu cho thấy ánh mắt không phải dấu hiệu đáng tin theo cả hai chiều. Người thật thà và người nói dối đều có thể nhìn nhiều hay ít tuỳ người và tuỳ tình huống.
Trẻ không nhìn vào mắt người lớn có đáng lo không?
Phần lớn trường hợp là bình thường: trẻ đang nghĩ, đang ngại, hoặc được dạy cúi mắt khi nghe người lớn. Nếu trẻ rất ít giao tiếp bằng mắt từ nhỏ kèm chậm nói, ít đáp lại khi được gọi tên, phụ huynh nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển trẻ em thay vì tự kết luận.
Đeo kính râm khi nói chuyện có bất lịch sự không?
Ở nhiều nơi, trong đó có Việt Nam, đeo kính râm khi nói chuyện trực diện, nhất là với người lớn tuổi hoặc trong nhà, dễ bị coi là thiếu tôn trọng, vì người đối diện mất hẳn kênh ánh mắt. Ngoài trời nắng thì thường được thông cảm; tháo kính khi chào hỏi là cách lịch sự đơn giản.
Họp trực tuyến có nên luôn nhìn vào camera không?
Không cần. Luôn nhìn camera thì bạn không thấy phản ứng của người khác. Cách cân bằng là nhìn màn hình khi nghe và thảo luận, nhìn camera khi trình bày ý quan trọng hoặc khi mở đầu và kết thúc phần nói của mình.
Ánh mắt có tiết lộ người kia thích mình không?
Người ta có xu hướng nhìn người mình quý mến nhiều hơn, nhưng mức nhìn còn phụ thuộc tính cách, văn hoá và tình huống. Một ánh nhìn lâu có thể là thích, là tò mò, là đang nghĩ việc khác. Nếu muốn biết, cách đáng tin hơn vẫn là trò chuyện và hỏi thẳng một cách tế nhị.